ΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΔΗΓΟΙ ΤΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΥ ΑΓΩΝΟΣ

 

θανάσιος Ε. Καραθανάσης 

πό δεκαετιν μέ πασχολοσε ζωή τν Μακεδονομάχων, πό τήν τακτική

τους, τά θη τους, τίς γετικές τους κανότητες, μέχρι τήν ψυχολογία τους. λλά

νάμεσα σέ ατά μέ πησχόλησαν τά περάσματά τους στήν τουρκοπατημένη

Μακεδονία πού παιτοσαν εδικές κανότητες γνώσεως νταρτοπολέμου. Καί

κόμη, ποοι σαν, πό τήν ννοια το νταρτοπόλεμου, ο συνεργάτες τους, ο

μάδες ποδοχς σέ γνωστο χθρικό δαφος καί ο δηγοί τους, ο ποοι,

μολογουμένως,

πολλά προσέφεραν καί εναι πρόσωπα καί πρωταγωνιστές πού

παραμελήθηκαν πό τήν ρευνα παρά τήν προσφορά τους.

Γιά νά γνωρίσουμε τά περάσματά τους στή Μακεδονία κύρια πηγή εναι ο

φηγήσεις τν Μακεδονομάχων, πως ατές ποτυπώνονται στά κδεδομένα πομνημονεύματα

ρισμένων ξ ατν, σοι δηλαδή κατέγραψαν τίς ναμνήσεις τους

πό τή διείσδυσή τους στή Μακεδονία, ποφεύγοντας τούς Τούρκους στρατιτες

τν λληνοτουρκικν συνόρων, λλά καί ατούς ντός το μακεδονικο, τουρ-

κοπατημένου τότε, δάφους. Στόχος τους, σφαλς, ταν μετά τή διείσδυσή τους,

νά φθάσουν στή λίμνη τν Γιαννιτσν, τή Δυτ. Μακεδονία (Φλώρινα, Καστοριά),

νω Μακεδονία (Μοναστήρι, Μορίχοβο), λλά καί τήν νατ. Μακεδονία καί τή

Χαλκιδική, τόποι δηλαδή πού συνιστοσαν, καθείς, τή σκληρή νοπλη λληνοβουλγαρική

σύγκρουση.

Θά ρχίσουμε μέ τό σμα το ω. Καραβίτη πού ταν μάλιστα μέ τόν Παλο

Μελ, ταν ξεκίνησε τόν Δεκαπενταύγουστο το 1904 πό τόν Βόλο, πέρασε στίς 19

Αγούστου στή Λάρισα καί π’ κε στά Τρίκαλα. δηγός ταν παληός κλέφτης

θανάσιος Κατσαμάκας πό τήν καρνανία μέ τόν υό του Γεώργιο. Πρτος σταθ-

μός ταν Καλαμπάκα· πειτα προχώρησαν στή βουνοσειρά το Ριγκλόβου κοντά

στό χωρίο Γάβρος Καλαμπάκας. δηγός μέχρι τή συνοριακή γραμμή ταν κ Γαβρό-

βου παπτρος πού θά φερνε τούς νδρες στό σημεο μεταξύ το χωρίου Σταγι-

άδες καί Μερίτσας, στή μονή τς Μερίτσας. δηγός μετά νέλαβε νεαρός κλέφτης 

Καραγεργος. ταν 27 καί 28 Αγούστου 1904, ταν τράβηξαν πρός τό χωρίο

Κηπουριό καί π’ κε στό τουρκικό δαφος κοντά στό χωρίο Κακοπλεύρι. λλος

δηγός ταν θανάσιος Βάγιας πό τή Σαμαρίνα πού κατόπιν πγε στά Γρεβενά

καί πρόδωσε τόν Μελ. πομένως τό δρομολόγιο κράτησε περίπου δέκα μέρες1.

Μακεδονομάχος Εθύμιος Καούδης μέ τό σμα του φθασε στόν Βόλο τόν

Δεκαπενταύγουστο το 1904 καί πό κε στά Τρίκαλα καί τήν Καλαμπάκα στίς

16 Αγούστου, που λημέριασαν στό Ρίγκλοβο (Ρίκοβο) καί γία Παρασκευή. Στίς

18 Αγούστου μέσω Κλεφτόπετρας φθασαν στό Βελεμίστι (γιόφυλλο) π’ που

πέρασαν καί λλοι Μακεδονομάχοι. π’ κε κατευθύνθηκαν στό χωρίο Μάνεση

(κοντά στά Γρεβενά), ξω το χωρίου Μπλέσα (τό Μελίσσι Γρεβενν) καί πάνω

πό τό λευθεροχώρι Γρεβενν στίς 18 Αγούστου. Στίς 19 Αγούστου πέρασαν

τό Βενέτικο καί φθασαν στό Κουτσικώ (τό χωρίο λεύθερο πού νήκει στήν κοι-

νότητα γ. Γεωργίου, Τσούρλι Γρεβενν) πού ταν τσιφλίκι το Ρουφαάτ μπέη2. 

O Μακεδονομάχος Τσόντος-Βάρδας ξεκίνησε μέ τό πολυμελές σμα του πό

τόν Βόλο στίς 5 Νοεμβρίου 1904 καί μέσω Τρικάλων φθασε στήν Καλαμπάκα,

στίς 7 Νοεμβρίου διανυκτέρευσαν στή μονή γίου Στεφάνου στά Μετέωρα καί

γιά περισσότερη σφάλεια στίς 8 Νοεμβρίου στή Μονή γίου ρσενίου, που καί

παρέμειναν ς τίς 11 Νοεμβρίου. π’ κε ξεκίνησαν καί φθασαν στό Γάβροβο

στίς 12 το μηνός, που καί παρέμειναν ς τίς 15 το μηνός. δηγοί τους σαν

Ν. Τασούλης Κολούσης καί Κ. Καρόπουλος κ Γρεβενν. ταν ξεκίνησαν

πό τό Γάβροβο δηγός ταν Β. Ντίνας πό τό Βελεμίστι (γιόφυλλο) καί στίς

16 Νοεμβρίου προστίθεται νέος δηγός Δ. Παπς. Τήν δια μέρα περνον τόν

παραπόταμο το λιάκμονος Σούτσα καί φθάνουν κοντά στό χωρίο Κουμπλαράκι

μέ δηγούς τούς Χρ. θανασίου, Γιαννούλη Λάμπρου, Κώστα Γιαννούλη πό τό

χωρίο Φελλί (Φυλή) κοντά στόν λιάκμονα. Στίς 19 Νοεμβρίου περνον μέ καΐκι

τόν Βενέτικο καί φθάνουν στά χωρία Γκοστόμ καί Παλαιόκαστρο μέ δηγό τόν

πόστ. Γεωργίου. Στίς 20-21 Νοεμβρίου κινονται στό χωρίο Παλαιόκαστρο μέ

δηγό τόν Γ. Φασούλα καί στίς 22 κατά μκος το ποταμο Σισανίου, γιά νά φθά-

σουν στίς 23 το δίου μηνός στή μονή Παναγία, που διανυκτερεύουν καί στίς

24 ναχωρον γιά τό Μπλάτσι. Σύνολο μερν περίπου δώδεκα, ν μέσ θλίων

καιρικν συνθηκν3.

Κ. . Μαζαράκης-Ανιάν περιγράφει γλαφυρς τό ξεκίνημα το σώματός του

μέ τούς φουστανελλοφόρους του στίς 18.4.1905 (Πάσχα το 1905) πό τή Βουλιαγ-

μένη μέ τό τμόπλοιο «Κεφαλληνία», δύο μετά τά μεσάνυκτα καί τήν φιξή τους

νύκτα τς πομένης στόν γυιόκαμπο· κεθεν νεχώρησαν, πρό τς δύσεως το

λίου, μέ προορισμό τόν Θερμαϊκό. Κατ’ κείνην τήν πόπειρα ποβάσεως στό Καρα-

μπουρνάκι πουσία δηγο καί γνοια τν συνθηματικν κινήσεων νάγκασε

τόν Μαζαράκη καί τούς δύο λλους ρχηγούς σωμάτων πού ερίσκονταν πί το

τμοπλοίου «Κεφαλληνία», τόν Μωραΐτη καί τόν Φραγκόπουλο, νά πιστρέψουν

στό Τσάγεζι (Στόμιο), κοντά δηλαδή στόν γυιόκαμπο, π’ που ξεκίνησαν4. Κατ

κενες τίς μέρες φιλοξενήθηκαν στή βυζαντινή μονή Κομνηνν. Στίς 27 πριλίου

1905 πανέλαβαν τήν προσπάθειά τους μέ τό μικρό τμόπλοιο «χιλλεύς», φθά- 

νοντας στή Λεπτοκαρυά (λλο γράφεται γ. ωάννης, βορείως το Κορινο),

που τούς νέμεναν ατρός ντωνάκης5, Μιχ. Λεόπουλος, καί Γεώργ. Τάσος,

πεσταλμένοι το λληνικο Προξενείου. ποβίβαση στίς σχεδίες καί π’ κε,

Μαζαράκης καί Σπυρομήλιος κίνησαν πρός τό Βέρμιο, μέ πικεφαλς ς δηγό τόν

Γεώργιο Τάσο, φανατικό βλαχόφωνο λληνα, το ποίου τίς κανότητες παινε

Μαζαράκης. λοι μαζί κολουθον τό ξς δρομολόγιο: παρακάμπτουν τήν Πάλι-

ανη (Σφενδάμη) καί κατευθύνονται πρός τή Μονή Μακρυρράχης καί πό κε πρός

τή Μηλιά, τό χωρίο τν Λαζαίων, τή Ράδιανη (Ρυάκια) καί Σπουρλίτα (λαφίνα)·

στίς 30 πριλίου φθασαν στή Μονή το γίου ωάννου το Προδρόμου παρά

τόν λιάκμονα, που μάλιστα προέβησαν σέ καταδίωξη Βουλγάρων πρακτόρων

το Κομιτάτου πού παγγέλλονταν τούς ξυλοκόπους, μυλωθρούς, νθρακες. Τή

νύκτα τς 1 Μαΐου διέβησαν τόν λιάκμονα καί διά Ράχοβας (Ραχις), Δόλιανης

(Κουμαρις), φθασαν τήν 3 Μαΐου στό νω Σέλι (νω Βέρμιον) κοντά σέ πατρι-

αρχικές οκογένειες λληνοβλάχων καί Σαρακατσάνων. πορεία κράτησε πό

τίς 27 πριλίου ς τίς 2/3 Μαΐου τοι 5-6 μέρες6. Μαζαράκης γράφει τι λα

τ σώματα καμαν τν ατν δρόμον ντς ξ μερν, δ Γαρέφης ντς τεσσά-

ρων7.

να λλο σμα, τό τρίτο πού εχε ξεκινήσει μέ τούς Μαζαράκη - Σπυρομή-

λιο, ταν ατό το λοχαγο Μωραΐτου πού μαζί μέ τόν νθυπολοχαγό Φραγκό-

πουλο κολούθησαν πεδινό δρομολόγιο καί μετά πό πορεία 120 καί πλέον χιλι-

ομέτρων φθασαν στίς ρχές Μαΐου στά Μικρά καί Μεγάλα Λιβάδια. Τό σμα 

ατό σχεδόν διελύθη μετά τόν θάνατο το Μωραΐτου στήν Τσερναρέκα (Κάρπη)

τόν Μάϊο το 1905, που δωσε σκληρή μάχη μέ πέρτερες τουρκικές δυνάμεις8. Τό

τέταρτο σμα το ναγνωστάκου, τς δίας ατς ξόδου τν νταρτικν σωμά-

των, ναχώρησε πό τό Τσάγεζι (Στόμιο) στίς 22 πριλίου 1905 προοριζόμενο γιά

τήν περιοχή Λαγκαδ καί ποβιβάσθηκε στίς Πόρτες τς Κασσάνδρας, προχώρησε

μέσω Πορταρις-Βάβδου-Βασιλικν, φθασε καί γκαταστάθηκε στή Μπάλτζα

(Μελισσοχώρι)9.

λλη ταν πορεία πού κολούθησε τό σμα το Βασιλείου Σταυρόπουλου

πού μέ 62 νδρες φθασε στόν Βόλο ξεκινώντας πό τή Βουλιαγμένη τόν Νοέμβριο

το 1905· πό τόν Βόλο μέ τόν σιδηρόδρομο φθασε μέ τούς νδρες του στήν Καλα-

μπάκα, καί φο εχαν μία κακή μπειρία σέ μοναστήρι, μή κατονομαζόμενο, στά Μετέωρα,

ξεκίνησαν μέ τή βοήθεια αστριακο χάρτη γιά τήν Μακεδονία. Πέρα-

σαν να λληνικό χωριουδάκι, τό Γιούροβο καί τράβηξαν γιά τή Σιάτιστα, συνα-

ντώντας πρτα τό χωρίο Βελεμίστη (γιόφυλλο). Σταυρόπουλος δέν ναφέρει

λλες λεπτομέρειες, σπου φθάνει στά λληνοτουρκικά σύνορα μέ γνοια νά περά-

σει τόν λιάκμονα, πού πό τή μία μεριά εχε τό χωρίο Κοκόβα καί πό τήν λλη

τήν Καστανιά πού ταν καλό πέρασμα γιά τά λληνικά νταρτικά σώματα, τά

ποα δωροδοκοσαν τούς Τούρκους στρατιτες, σπου κάποιος Τορκος γς τό

ντελήφθηκε καί πέβαλε αστηρά μέτρα φυλάξεως. Γιά καλή τύχη τν λληνικν

νταρτικν σωμάτων τήν κατάσταση σωσε Σωτήρης Παπαγεωργίου, γαιοκτή-

μων τς περιοχς, Θεσσαλονικεύς καί συγγενής το ατρο Ζάννα, πού ργάνωσε

τούς χωρικούς τς περιοχς, πού μέ τά ζα τους περνοσαν τά λληνικά σώματα

πέναντι καί τσι δέν ναγκάζονταν νά βραχον. Σταυρόπουλος, μως, ερέθη

μακριά πό τό κονάκι το Σωτήρη Παπαγεωργίου, στό χωρίο Βλάχα, πέναντι πό

τόν λιάκμονα, πού τόν πέρασαν νά πέντε καί κατευθύνθηκαν πρός τά Καστα-

νοχώρια καί π’ κε, παρακάμπτοντας τή Σέλτσα, φθασαν στή μονή το γίου

θανασίου πάνω πό τή Σέλτσα· κε, σημειώνω, τούς ποδέχθηκε θερμς πατρι-

ώτης γούμενος τς μονς. Κατευθυνόμενοι πρός τά Καστανοχώρια ναγκάσθηκαν

νά ξαναπεράσουν τόν λιάκμονα καί νά προχωρήσουν πρός τό Σκαλοχώρι καί π

κε στή Σταρίτσανη. Καί δ θά σταματήσουμε νά παρακολουθομε τόν Σταυρό-

πουλο· εχε φθάσει καί ατός στή Μακεδονία10. 

Τόν Μάρτιο το 1906, Σταυρόπουλος πέστρεψε στήν θήνα καί τοιμάσθηκε

γιά νέο ξεκίνημα στή Μακεδονία τόν Σεπτέμβριο το 1907. Τή φορά ατή ξεκί-

νησαν ατός καί τό σμα του πό τή Βουλιαγμένη καί φθασαν στόν Βόλο καί

π’ κε σιδηροδρομικς στή Λάρισα, π’ που μέ κάρα στά Τέμπη πέρασαν τόν

Πηνειό καί τό σούρουπο φθασαν στήν Αγάνη, που τό συνοριακό τουρκικό

φυλάκιο.

δηγός πρός τή Μακεδονία ταν λληνας βοσκός Καραμίχαλος (Κοντομί-

χαλος), πού φερε τό σμα Σταυροπούλου στόν παλαιό γιο Παντελεήμονα. π

κε καί πέρα νέλαβε ς δηγός λληνόβλαχος Κόττας Κουτσογεργος, πού

πέρασε τό σμα πό τή μονή το γίου Διονυσίου το ν λύμπ11 καί κατέβηκε

πρός τούς πρόποδες το λύμπου, κοντά στό χωρίο Κολοκορι, που, κατ’ κείνην

τήν περίοδο, πρχαν πολλοί ρουμανίζοντες. Τό σμα συνέχισε τήν πορεία του καί

φθασε σέ να μοναστήρι κοντά στό χωρίο Ρετίνιανη, που βρκε καταφύγιο καί

τή φροντίδα το γουμένου του, το παπ-Μάρκου. Τή νύκτα τό σμα ξεκίνησε,

γιά νά λημεριάσει τήν μέρα καί μόλις πεσε νύκτα προχώρησε πρός τή μονή τν

γίων Πάντων, πού ερίσκεται κάτω πό τό χωρίο Σπορλίτα. Πάντα μέ δηγό τόν

Κουτσογεργο καί μέ τόν πατριώτη γεροηγούμενο τόν παπ Θεόκλητο, γιά τόν

ποο λεγαν τι τά μόνα του για λείψανα σαν τά πιστόλια καί τά φυσίγγια, νά

τούς φιλοξενε, πως καί λλους καπεταναίους μακεδονομάχους πού κατεύθυναν

τά σώματά τους πρός τό Μορίχοβο καί τήν Καρατζόβα12. πό τούς γίους Πάντες

φυγαν σούρουπο, γιά νά περάσουν τόν λιάκμονα τό βράδυ καί πού τόν πέρασαν

πιασμένοι νά τέσσερις μισή ρα μετά τά μεσάνυκτα καί π’ κε μέσ Κούλουρας

τράβηξαν γιά τή λίμνη τν Γιαννιτσν. Σημειώνω τι ο γιοι Πάντες ταν κέντρο

τν πιχειρήσεων τν νταρτικν σωμάτων καί δ φθασε τήν 7-8 Μαΐου 1907

τό σμα το νθυπασπιστο Γαρέζου (Λέφα)13. Καί συνεχίζει Σταυρόπουλος καί

ξίζει νά τό ναφέρουμε: Θά ’ταν δικο ν μν ναφέρει κανες τν συμβολ τν

μοναστηριν στος γνες γι τν πελευθέρωση τς Μακεδονίας: Ο καλόγεροι,

θερμο πατριτες, βοήθησαν σο γινόταν τος ντάρτες· κα τ μοναστήρια κτι-

σμένα πάντα σ πρόσιτες τοποθεσίες, στάθηκαν γι τ νταρτικ σώματα κατα-

φύγια κα λημέρια σίγουρα λο τ διάστημα το Μακεδονικο γώνα14.

λλο δρομολόγιο κολούθησε τό σμα το ωάννη Νταφώτη πού προοριζόταν

γιά τήν περιοχή Νιγρίτας-Σερρν, τήν ρχηγία το ποίου θά νελάμβανε Κωνστ.

Μπουκουβάλας. Τό σμα ξεκίνησε πό τή Βουλιαγμένη καί στά μέσα πριλίου

1905 ποβιβάσθηκε στόν κόλπο το ρφανο, κοντά στό χωρίο Κρούσοβο (Κερ-

δύλλια) καί π’ κε κατευθύνθηκε πρός τά Στεφανινά, που δέχθη πίθεση τήν 

25 πριλίου 1905 πό τουρκικό πόσπασμα καί πρε τήν κατεύθυνση νότια πρός

τό χωρίο Καβάκι (Λευκούδα) καί μεταξύ το διαδρόμου τν λιμνν Βόλβης καί

γ. Βασιλείου κατευθύνθηκε στά Βασιλικά, λλά στό χωρίο Λιβάδι δέχθηκε νέα

τουρκική πίθεση καί κατέφυγε στή Μονή τς γίας ναστασίας Φαρμακολυτρίας

καί μέσ Θεσσαλονίκης πέστρεψε στήν θήνα. τσι πέτυχε προσπάθεια

γκαταστάσεως λληνικο νταρτικο σώματος στήν περιοχή Νιγρίτας-Σερρών15.

Θαλάσσιο δρομολόγιο κολούθησε τό σμα το νθυπολοχαγο Παπαγακ,

μέ δέκα πέντε νδρες καί τόν λοχία Παπατζανετέα φθασε στά μέσα Μαρτίου 1907

στήν κάτω λίμνη Γιαννιτσν· ξεκίνησε πό τό Τσάγεζι μέσ το ποταμο Λουδία16.

λλά τό πλέον σφαλές θαλάσσιο δρομολόγιο ταν ατό Στόμιο-Θερμαϊκός, π

που κανείς πέφευγε τίς δυσκολίες το ρεινο γκου το λύμπου. Τό Τσάγεζι

(Στόμιο) ταν λλωστε κρίσιμο στρατηγικό σημεο καί τό λληνικό κράτος συνέ-

στησε εδική πηρεσία, ποία ρχισε νά συγκεντρώνει μεγάλες ποσότητες πλων

καί πυρομαχικν.

Γεώργιος Τσόντος-Βάρδας στό μερολόγιό του περιγράφει τή δεύτερη, κατά

σειράν, νομίζω, νοδό του στή Μακεδονία τόν ούνιο το 1906. Σημειώσαμε, παρα-

πάνω, τήν πρώτη παρουσία του στή Μακεδονία πό τόν Νοέμβριο το 1904. Καί

σ’ ατήν τήν περίπτωση, Κρητικός Μακεδονομάχος εναι πολύ περιγραφικός στό

μερολόγιό του, πό τό ποο παρακολουθομε, στίς γενικές γραμμές του, τούς

πλέον χαρακτηριστικούς σταθμούς το δρομολογίου του. πό τόν Βόλο φθασε

στά Τρίκαλα καί π’ κε, στίς 6 ουνίου 1906 στή Μονή Βησσαρίωνος (Ντοσκο),

κοντά στό χωρίο Πόρτα· στίς 7 ουνίου νεχώρησε γιά τήν Καλαμπάκα, στίς 8

πανλθε στά Τρίκαλα, στίς 10 ουνίου πεφάσισε νά μεταβε μέ τούς νδρες του

στό Ρίγκλοβο κοντά στό Γάβροβο, σκεπτόμενος νά κολουθήσει κεθεν τό δρομο-

λόγιο πρός χωρία Φυλή καί Παλαιόκαστρο. Πάντως, στίς 13 ουνίου 1906 πλησίασε

τήν ροθετική γραμμή κοντά στό γνωστό, καί πό λλες παρόμοιες περιπτώσεις,

Βελεμίστι καί στίς 14 - 15 το δίου μηνός κατευθύνθηκε πρός τό χωρίο στροβο,

γιά νά φθάσει, πάντα μέ τούς νδρες του, στό Γεωργίτσι. Στίς 16 ουνίου φθασαν

στό χωρίο Ζαπάντε, που πληροφορήθηκαν τήν ξοδο πό τό χωρίο Κηπουριό

τουρκικο στρατο καί φο κατλθαν καί νλθαν τίς πότομες χθες το Βενέ-

τικου, σταμάτησαν στίς 7.30 μ.μ. στό χωρίο Ζάλοβο μέ σκοπό νά κινηθον πρός τό

Παλιοχώρι, λλά κίνηση τουρκικο στρατο στήν περιοχή του τούς νάγκασε νά

κατευθυνθον πρός τό Σπήλαιο (17 ουνίου 1906) καί τήν πομένη πρός τό χωρίο

Τίτσα· εχαν εσέλθει πλέον στό δαφος τς Μακεδονίας. δηγοί σαν ο γνωστοί 

καί πό λλες διεισδύσεις Μακεδονομάχων στό μακεδονικό δαφος πό τήν περι-

οχή Τρικάλων - Καλαμπάκας: Μτρος Παπς πό τή Φυλή, Βασίλειος Ντίνας πό

τό Βελεμίστι, Νικόλαος (Κολούσης) Τασούλης πό τή Φυλή, θανάσιος Ζελίνης

πό τή Δημενίτσα, Δημήτριος Ζαρκάδας καί ωάννης Μακρς17.

Στίς 29 Φεβρουαρίου 1906 ναχώρησε πό τήν θήνα, μέ δηγίες το Λάμπρου

Κορομηλ, πιλοχίας λικο το λληνικο Στρατο, Παναγιώτης Παπα-

τζανετέας, πού μέσ Λαρίσης φθασε στό Τσάγεζι καί κολούθησε τήν πορεία:

χωρία Μπαμπάς (Τέμπη) - Μακρυχώρι - Τατάρ (Φαλάννα), που μεινε δέκα πέντε

μέρες ναμένοντας τόν Σπυρομήλιο καί τόν καπετάν μμανουήλ Μπεν. λοι

μαζί προωθήθηκαν στό χωρίο Μπουσουλάρι, που μειναν κρυμμένοι πί εκοσι

τέσσερις ρες καί τή νύκτα τς 26 Μαρτίου 1906, μαζί μέ τόν πλαρχηγό ω.

Σακελλαρόπουλο,

πού τούς βρκε κε, πέρασαν τό θωμανικό συνοριακό φυλά-

κιο στό ργυροπούλι. Τό Πάσχα, μέσ Κοκκινοπλο καί Ρητίνης, φθασαν στόν

λιάκμονα, που συνάντησαν τόν νθυπολοχαγό Νικ. Ρόκκα (καπετάν Κολιό)·

τόν λιάκμονα διέσχισαν μέ συρόμενη βάρκα, τό λεγόμενο κακοβίτικο καράβι, γιά

νά φθάσουν στό χωρίο Μέτσι (Μέση), π’ που νεχώρησαν τή νύκτα γιά τή λίμνη

τν Γιαννιτσν, τήν καλύβα τς Τούμπας Τριχοβίτσας, πού λεγχε καπετάν

Ματαπς (ναγνωστκος)18.

νδιαφέρουσα εναι καί πορεία κατά τήν νοδό του πρός τή Μακεδονία πού

κολούθησε καπετάν γρας πού στά μέσα Σεπτεμβρίου 1906 στρατολογοσε

εζώνους το 6ου Τάγματος πού δρευε στόν Τύρναβο· ατοί φθασαν πό τόν

Τύρναβο στό χωρίο Παπς τν Τεμπν, που τούς συνάντησαν γρας καί

Κ. Μαζαράκης πού εχαν λθει πό τή Λάρισα. λοι μαζί φθασαν στό Τσάγεζι

(Στόμιο) καί μέ κωπηλασία ρχικς καί πειτα μέ τό «πανί» φθασαν σέ ρημική

κτή τς Κουλακις, που τούς ποδέχθηκαν «ψαράδες» - πράκτορες το Κέντρου

Θεσσαλονίκης. γρας, μως, λόγ κακν καιρικν συνθηκν φθασε κε τήν

πομένη19. Στίς 27 Σεπτεμβρίου 1906 τό δρομολόγιο Τσάγεζι - Κουλακιά κολούθησε

καί καπετάν Νικηφόρος-Δεμέστιχας20. 

Ατές εναι ο γνωστές καί ο κύριες διαδρομές - δρομολόγια τν Μακεδονο-

μάχων, μές πό χίλιες-δύο δυσκολίες καί μέ δηγούς μπιστους φοσιωμένους στόν

γώνα. Ο Τορκοι, πάντως, γνώριζαν τίς κινήσεις τν λληνικν νταρτικν

σωμάτων στήν λληνοτουρκική μεθόριο καί σαν ο Τορκοι πρόξενοι στόν Βόλο

καί τή Λάρισα καί τουρκική πρεσβεία τν θηνν πού συνέλεγαν τίς σχετι-

κές πληροφορίες καί ν συνεχεί τίς μετεβίβαζαν στόν βαλ τς Θεσσαλονίκης

Ρεούφ· καί ατός, μέ τή σειρά του, διέτασσε τήν ποδιοίκηση Βοδενν γιά τήν

παρακολούθηση τν κινήσεων τν Μακεδονομάχων21. Γι’ ατά λα ρκε μόνον

νά δε κανείς τούς χάρτες, γιά νά ντιληφθε τό μέγεθος τν δυσκολιν ατν,

ν μέσ κακοκαιριν καί ποικίλων λλων δυσχερειν πού ποτύπωσαν στά

πομνημονεύματά τους. 
 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

1. ω. Καραβίτης, Μακεδονικς γών, πομνημονεύματα, εσαγωγή - πιμέλεια - σχόλια Γ. Πετσίβας,

θήνα 1994: Τν 19η Αγούστου ερέθημεν ες τν Λάρισα 15 νδρες (σ. 31)... Μετ’ λίγον πιβιβαζόμεθα

κα μες τν δύο μαξν μ τν διαταγ ν μεταβμεν ες Τρίκκαλα (σ. 32)... ταν δ φθάσαμεν ες

τν πρτο σταθμό, πεβιβάσθημεν το τραίνου κα ξήλθομεν ες τν τελευταον πρ τς Καλαμπάκας

σταθμό, κατόπιν δ πολυώρου πορείας, φθάσαμε ες τν δασώδη βουνοσειρ το Ριγκλόβου κα πλησίον

το χωρίου Γαβρόβου (σ. 36)... Κατόπιν κάλεσε τν κ Γαβρόβου δηγ παπ Μτρο κα τν διέταξε

ν γεται το σώματος, τ ποο θ βάδιζε πρς τν μεταξ Σταγιάδων κα Μερίτσης μον πέχουσα

λίγα χιλιόμετρα π τς ροθετικς γραμμς (σ. 41)... ν τ μεταξ εχε νυκτώσει, δι μέσου τν παρ-

θένων δασν, ντς τν ποίων δν εχε πατήσει νθρώπινο ποδάρι, βαδίσαμε πρς τ Κηπουριό (σ.

47)... ν δηγς κάμνει διαφόρους ποθέσεις δι ν συμπεράν τι ερισκόμεθα πλησίον το χωρίου

Σίτοβο (Σιταρς) (σ. 48)... Εχαμε φήσει τν περιοχ τς βδέλλας (σ. 54). Σημειώνω ρισμένες κτιμήσεις

καί χαρακτηρισμούς το Καραβίτη γιά τούς δηγούς το σώματος: Ες τν Λάρισα λθε κα προσετέθη

ες τ σμα κα νας παλης κλέφτης, θανάσιος Κατσαμάκας, μ τν νεαρ υό του Γεώργιο (σ. 32)...

γέρων Κατσαμάκας, νας θαυμάσιος τύπος καρνάνος, ερίσκετο ες τς δόξες του. το νας παλαις

πολεμιστς τς ροθετικς γραμμς, γνώστης τν μερν κείνων κα τς τέχνης τν γεροκλεφτν (σ. 36).

Γιά τόν λλο δηγό Θανάση Βάγια (...): λιποτάκτησε συναποφέρων τν πλισμόν του κα τ 2ο φυσε-

κλίκι γεμάτο φυσίγγια μάουζερ, πο εχα πάρει δι τν Πύρζαν (σ. 53). Βλ. χάρτη ριθ. 2/6. λλος δηγός

ταν παπτρος πό τό Γάβροβο (.π., σ. 41) καί νεαρός Καραγεργος (σσ. 37, 41, 48). Γιά τόν ρόλο

τν δηγν βλ. νδεικτικς Γιάννης Μωραλίδης, « Μακεδονομάχος δηγός Σταρος Μπάλλιος καί

πίσκοπος Κίτρους Θεόκλητος Β΄», Μακεδονικά 24 (1984) 209-216.

2. 14 (Αγ. 1904) λθαμεν ες Βόλον... 15 Κυριακ ναχωρ π Βόλον, ες τς 8π.μ. λθα ες Τρί-

καλα... 16 Δευτέρα ρα 2μ.μ. ναχωρήσαμεν δι Καλαμπάκα... λθα ες Καλαμπάκα... μες λθαμεν ες

Ρίκοβον κα γία Παρασκευ 18 Τετάρτη... νωρς ναχωρομεν π Κλεφτόπετρα, λθαμεν ξω το

Βελεμιστίου... ρα 9½ λθαμεν δεξι το χωρίου Μάνεσι, ξω το χωρίου Μπλέσα κα λθαμε νωθεν το

χωρίου Λευτεροχώρι 19 Πέμπτη... . ρα 9 λθεν τ ψωμ κα ναχωρήσαμεν κα λθαμεν ες Κουτσικώ,

τσιφλίκι το Ρουφατ μπέη... 20 Παρασκευ βράδυ ναχωρήσαμεν, περάσαμεν ξω το χωρίου Τσούρλι

κα λθαμεν ες χωρίο Μαρσίτσα... . Μ τν δηγίαν ατο το ποστόλη τραβήξαμεν ες χωρίον Χοριβν

(χωρίο τς Κοζάνης)... 21 Σάββατον π Χοριβν μέχρι Κωσταράτσι ναγκασθήκαμεν ν λθωμεν μέρα.

Μέχρι τς γέφυρας το Βογατσικο λθαμεν τν σχατον κίνδυνον. Βλ. Φθινόπωρο το 1904 στή Μακεδο-

νία, Τό νέκδοτο μερολόγιο το Μακεδονομάχου Εθυμίου Καούδη, εσαγωγή - πιμέλεια Β. Κ. Γούναρη,

κδ. Μουσεον Μακεδονικο γώνα, Θεσσαλονίκη 1992, σσ. 17, 19, 21, 23. πό τό χωρίο Τσούρλι δηγός

το σώματος ταν ποστόλης κακίδης, πό τόν Βυθό Κοζάνης, γγελιοφόρος το Κομιτάτου καί υός

το καθηγητο το Γυμνασίου Τσοτυλίου Κοσμ γακίδη, βλ. .π., σ. 23 σήμ. 50. Πρβλ. σχετικς γγελος

Α. Χοτζίδης, Εθύμιος Καούδης, νας Κρητικός γωνίζεται γιά τή Μακεδονία, πομνημονεύματα 1903

- 1907, κδ. Μουσείου Μακεδονικο γώνα, Θεσσαλονίκη 1996. Βλ. χάρτη ριθ. 2/7.

3. Γεώργιος Τσόντος-Βάρδας, Μακεδονικός γών, μερολόγιο 1904-1905, εσαγωγή-

πιμέλεια-σχόλια Γ. Πετσίβας, θήνα 2003, σσ. 13-21. ναφέρουμε δ τούς χαρακτηριστικούς σταθ-

μούς το δρομολογίου το Τσόντου-Βάρδα καί τν νδρν του, χωρίς νά πιμείνουμε στίς λεπτομέ-

ρειες το μερολογίου του πού διανθίζεται καί πό σαφ ρομαντική διάθεση (καιρικά φαινόμενα,

γεύματα, δεπνα, προσευχές, μικροφιλονικεες, νηστεες κ.λπ.). Τσόντος-Βάρδας παρέμεινε, πως

καί λλοι Μακεδονομάχοι, στά Μετέωρα· βλ. τή συμβολή τους στόν Μακεδονικό γώνα παρακάτω.

ναγνώστης, ς προσέξει, τή βαθεα θρησκευτικότητα τν Μακεδονομάχων, λλά καί τή συμβολή

τν ερέων τν χωρίων π’ που διέρχονταν, π.χ. 11-11-1904... λειτουργία κα μετάδοσις δι το

δικο μας ερέως (παπ Δράκου), .π., σ. 9, πρβλ. γιά τόν ερέα Φυλς, .π., σ. 17, ερέως Παπαχρι-

στοδούλου, .π., σ. 19 κ.λπ. Βλ. χάρτη ριθ. 2/8.

4. Μακεδονικός γώνας, πομνημονεύματα, Π. ργυρόπουλος, Α. Ζάννας, Κ. Μαζαράκης-

Ανιάν, Α. Σουλιώτης-Νικολαΐδης, Ναούμ Σπανός, Β. Σταυρόπουλος, κδ. Ι.Μ.Χ.Α., Θεσσαλονίκη

1984, σσ. 219-221 (στό ξς: Μακεδονικός γώνας, κδ. Ι.Μ.Χ.Α.). Γιά τή μονή πού φιλοξενήθηκαν

βλ. Νόννα Παπαδημητρίου, πισκοπή Πλαταμνος καί Λυκοστομίου, θήνα 1984, passim. Βλ.

χάρτη ριθ. 1/1.

5. ατρός ντωνάκης ντωνιάδης πό τά μέρη το Πηλίου δραστηριοποιήθηκε πί μακρόν

στό Ρουμλούκι, τήν περιοχή δηλαδή μεταξύ Γιαννιτσν - Βερροίας· ταν πολύ γαπητός σέ λληνες

καί Τούρκους καί ατή σχέση μέ τούς τελευταίους βοήθησε πολύ τά νοπλα λληνικά σώματα πού

περνοσαν τόν λιάκμονα. Κατά τό κίνημα τν Νεότουρκων πίστευσε στίς δέες τους, κολακεύτηκε

νά εναι σύμβουλός τους γιά τό λληνικό ζήτημα, λλά, στό τέλος, πρόδωσε τήν φιστάμενη καί μετά

τό κίνημά τους λληνική ργάνωση Θεσσαλονίκης (κρπτες, πράκτορες κ.λπ.), ποία διέταξε τή

δολοφονία του παρά τήν προηγούμενη προσφορά του στόν Μακεδονικό γώνα. Βλ. περισσότερα

Douglas Dakin, λληνικός γώνας στή Μακεδονία 1897-1913, μτφρ. Γιάνν. Στεφανίδης - Ξένια

Κοτζαγεώργη, κδ. Ι.Μ.Χ.Α. - Κυριακίδης, Θεσσαλονίκη 1996, σσ. 283, 284, 293, 500, 509.

6. Μακεδονικός γώνας, κδ. Ι.Μ.Χ.Α., .π., σσ. 222-234. δού να χαρακτηριστικό πόσπασμα:

ες κρατε τν κάπα το λλου δι ν μ χαθμεν. Τί θαυμάσιοι δηγο ατο ο νομάδες ταν

θέλουν. Βλέπουν πατήματα κε, που δν διακρίνεται τίποτε. Βλέπουν διέξοδον ες λόχμην κα

πιθανν δρομίσκον κε, που δν εναι παρ θάμνοι κάτω κα σκότος παντο... ναγνωρίζουν τ

δένδρα. ποφεύγουν πιμελς τος κατωκημένους τόπους. Πρ μφιβολίας σταματον, προχωρον

μόνοι μ τ πλον προτεταμένον, τ βλέμμα διαπεραστικόν, νίοτε φήνουν βρυχηθμος λύκων

λλων ζώων, να ννοήσουν ν πλησίον ερηνται φίλοι, γνωρίζοντες τν φωνήν, ετα πανέρχονται

ψιθυρίζοντες– .π., σ. 225. Γιά τή μονή Μακρυρράχης βλ. Δημ. Α. Παπάζης, «Νέα στοιχεα γιά τήν

στορία τς . Μ. Παναγίας Μακρυρράχης μέχρι τίς ρχές το 20ο α.», ρθοδοξία (πρ.- ούν.

1998) 313-330.

7. Μακεδονικός γώνας, κδ. Ι.Μ.Χ.Α., .π., σ. 220: Ἐὰν τν νύκτα ατν δν γινόμεθα

ντιληπτοί, εχομεν κέρδος νς μηνός, σο χρειάσθησαν λα τ μέχρι τοδε μικρ Σώματα δι ν

φθάσουν ες Βέρμιον νυκτοποροντα κα μ προφυλάξεις κα σταθμος μεγάλους νίοτε... βραδύτε-

ρον, π τ πόμενο τος κα πέραν, λα τ Σώματα καμαν τν ατν δρόμον ντς ξ μερν (

δ Γαρέφης ντς τεσσάρων κατ τν πρώτην πάνοδόν του).

8. Μακεδονικς γών κα τ ες Θράκην γεγονότα, κδ. Γενικόν πιτελεον Στρατο, Διεύ-

θυνσις στορίας Στρατο, θναι 1979, σσ. 174-175 (στό ξς: Μακεδονικς γών, κδ. Γ.Ε.Σ./

Δ.Ι.Σ.)· πρβλ., Μακεδονικός γώνας, κδ. Ι.Μ.Χ.Α., .π., σσ. 219, 291.

9. Μακεδονικς γών, κδ. Γ.Ε.Σ./Δ.Ι.Σ., .π., σ. 175· Μακεδονικός γώνας, κδ. Ι.Μ.Χ.Α.,

.π., σ. 210· βλ. χάρτη ριθ. 4/9.

10. Μακεδονικός γώνας, κδ. Ι.Μ.Χ.Α., .π., σσ. 392-398. Σημειώνω δ να πόσπασμα

ναφερόμενο στό χωρίο Γάβροβο, γιά τό ποο γίνεται πολύς λόγος στήν παροσα μελέτη: Λεγόταν

Γαύροβο κα εχε γι κατοίκους νθρώπους πο τλεγε ψυχή τους. Συγκινημένοι καλοδέχτηκαν

τος ντάρτες. Μς ψήσανε ψωμί κα μς φίλεψαν ,τι εχαν. Πρν φύγουμε παπς το χωριο μ

πλησίασε κα μο επε τι θ πρεπε ν μεταλάβω τος νθρώπους μου γι ν τος βοηθά χάρη

του, .π., σ. 391. Γιά τόν μνημονευθέντα Σωτήριο Παπαγεωργίου πληροφορούμεθα τι μαζί μέ τόν

ατρό ντωνάκη εχαν τήν εθύνη μεταφορς πλων πό τόν λιάκμονα πού ρχονταν πό τήν

Μονή τν γίων Πάντων παρά τήν Παλάτιτσα (βλ. Dakin, .π., σσ. 283-284). Βλ. χάρτη ριθ. 2/2.

11. Γιά τή μονή ατή βλ. π. Α. Γλαβίνας, « ν λύμπ Πατριαρχική καί Σταυροπηγιακή

Μονή το γίου Διονυσίου κατά τό δεύτερο μισυ το ΙΗ΄ α.», Ε.Ε.Θ.Σ.Α.Π.Θ. 26 (1981)175-200.

12. Μακεδονικός γώνας, κδ. Ι.Μ.Χ.Α., .π., σσ. 408-422. Βλ. χάρτη ριθ. 1/3.

13. Μακεδονικς γών, κδ. Γ.Ε.Σ./Δ.Ι.Σ., .π., σ. 259.

14. .π., σ. 417. Μία, μή μελετηθεσα κόμη πτυχή το θέματός μας εναι συμβολή τν μονν

τς Μακεδονίας λλά καί τν Μετεώρων· γιά τίς τελευταες βλ. νδεικτικς Ι. Μ. Χατζηφώτης, «

συμβολή τν . Μονν τν Μετεώρων στόν Μακεδονικό γώνα», περιοδ. φημέριος, τος ΝΓ΄,

τεχ. 9 (κτ. 2004) 3-5.

15. Μακεδονικς γών, κδ. Γ.Ε.Σ./Δ.Ι.Σ., .π., σ. 173. Μακεδονικός γώνας, κδ. Ι.Μ.Χ.Α.,

.π., σ. 210, που παξιωτικές κρίσεις γιά τόν Νταφώτη. Διαφορετικό δρομολόγιο δίδει γιά τόν Ντα-

φώτη - Μπουκουβάλα γγελική Μεταλλινο, τι δηλαδή πό τό Τσάγεζι φθασαν στόν γιο Νικό-

λαο Χαλκιδικς μέ δηγό τόν πλίτη Κατσαντώνη πό τό σβεστοχώρι καί τι τυχής μάχη δόθη

στή Μονή τς γίας ναστασίας Φαρμακολυτρίας· Παν. Μαυρίκος, «Κώστας Μπουκουβάλας», Α΄

Πανελλήνιο στορικό Συνέδριο, γώνας στόν Βάλτο τν Γιαννιτσν, Γιαννιτσά 8-10 Μαΐου 1998,

Δμος Γιαννιτσν - ταιρεία Μακεδονικν Σπουδν, σσ. 101-102, γράφει τι Μπουκουβάλας

διέφυγε καί προχώρησε πρός τή λίμνη τν Γιαννιτσν. Βλ. χάρτη ριθ. 3/4.

16. Μακεδονικς γών, κδ. Γ.Ε.Σ./Δ.Ι.Σ., .π., σ. 259. Βλ. χάρτη ριθ. 1/5.

17. Τσόντος-Βάρδας, .π., τ. Β΄, σσ. 15-28, ς λέχθη, εναι περιγραφικός καί σ’ ατήν τή δεύ-

τερη νοδό του στή Μακεδονία· γράφει γιά τίς λλεπάλληλες παφές του μέ τήν θήνα καί λλους

πλαρχηγούς, τή συμπεριφορά του πρός τούς νδρες του, τίς συναντήσεις του μέ Μακεδόνες πρόσ-

φυγες, τή δράση τν ρωμουνιζόντων, τίς σχέσεις του μέ τούς χωρικούς, τήν ατοκριτική του.

18. Δημ. θ. Κωστόπουλος, « δράση το καπετάν Παναγιώτη Παπατζανετέα στόν Βάλτο τν

Γιαννιτσν κατά τόν Μακεδονικό γώνα», Α΄ Πανελλήνιο στορικό Συνέδριο, γώνας στόν

Βάλτο τν Γιαννιτσν, Γιαννιτσά 8-10 Μαΐου 1998, Δμος Γιαννιτσν - ταιρεία Μακεδονικν

Σπουδν, σσ. 129- 130.

19. . Κ. Μαζαράκης-Ανιάν, « ξοδος το γρα στή Μακεδονία», Α΄ Πανελλήνιο στορικό

Συνέδριο, γώνας στόν Βάλτο τν Γιαννιτσν, Γιαννιτσά 8-10 Μαΐου 1998, Δμος Γιαννιτσν -

ταιρεία Μακεδονικν Σπουδν, σσ. 53-55. Βλ. μως καί ρχεο Μακεδονικο γώνα, Πηνελόπης

Δέλτα, πομνημονεύματα Γερμανο Καραβαγγέλη, Γεωργίου Δικωνύμου Μακρ, Παναγ. Παπατζα-

νετέα, κδ. Ι.Μ.Χ.Α., Θεσσαλονίκη 1984, σσ. 189-192.

20. Δημ. Δεμέστιχας, « Μακεδονομάχος Καπετάν Νικηφόρος στή λίμνη τν Γιαννιτσν 1906-

1907», Α΄ Πανελλήνιο στορικό Συνέδριο, γώνας στόν Βάλτο τν Γιαννιτσν, Γιαννιτσά 8-10

Μαΐου 1998, Δμος Γιαννιτσν - ταιρεία Μακεδονικν Σπουδν, σ. 114.

21. ω. Βασδραβέλης (πιμ.), Τουρκικ γγραφα περ το Μακεδονικο γνος, κδ. ταιρείας

Μακεδονικν Σπουδν, Θεσσαλονίκη 1958, σσ. 18, 32, 46, 54-55. 
 

Εχαριστ θερμς τόν φίλο κ. Γ. Τσότσο, σχολ. σύμβουλο, τοπογράφο-μηχανικό, γιά τήν

κπόνηση τν χαρτν τς παρούσης μελέτης.

 


 


Επικοινωνία : karipidis@e-istoria.com
 

Η Ηλεκτρονική Ιστορία της Ελλάδος

copyright 2009 e-istoria.com