ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΕΤΡΑ ΚΑΙ ΣΤΑΘΜΑ

1. ΜΟΝΑΔΕΣ ΒΑΡΟΥΣ

«Λογαρική», «χρυσαφική», «θαλασσία» και «σουαλία λίτρα»

1.1.1. «Λογαρική λίτρα» ή απλώς «Λίτρα» (λατ. Libra)
Μονάδα βάρους ή μονάδα μέτρησης εκτάσεων.
▪Ως μονάδα βάρους ισοδυναμούσε με:
— 72 «Εξάγια».
— 12 «Ουγγίες».
— 1728 «Κεράτια».
— 6912 «Σιτόκοκκα».
— Το 1/100 τού «Κεντηναρίου».
— Το 1/100 τού «Θαλασσίου Μοδίου»
— 324 γραμ. αρχικά και μετά την σταδιακή υποτίμησή της, 319 με 320γρ.
▪Ως μονάδα μέτρησης εκτάσεων ισοδυναμούσε με το 1/40 τού «Θαλασσίου Μοδίου».

1.1.2. «Χρυσαφική Λίτρα» ή «λίτρα Χρυσού»
Μονάδα τού νομισματικού συστήματος. Ισοδυναμούσε με 72 «σολίδους» ή με βάρος 322,56 γρ. χρυσού.

1.1.3. «Θαλασσία Λίτρα»
Μέτρο βάρους τού διαμετακομιστικού εμπορίου πού διεξήγετο διά θαλάσσης. Ισοδυναμούσε με την «λογαρικήν λίτραν».

1.1.4. «Σουαλία Λίτρα»
Μέτρο βάρους για έλαια και ξυλεία. Ισοδυναμούσε με:
— Τα 4/5 τής «λογαρικής λίτρας».
— 256γραμ.

1.2. Λοιπά μέτρα βάρους. Υποδιαιρέσεις ή πολλαπλάσια τής «λίτρας»

1.2.1. «Εξάγιον» (λατ. exagium)
Ισοδυναμούσε με:
— Το 1/72 τής «λογαρικής λίτρας»
— 4,44 γρ.
— Το Ιταλικό Saggio
— Το Αραβικό Mitqal.
Επειδή ένας «σόλιδος» (λατ. solidus), το χρυσό νόμισμα των Βυζαντινών, ζύγιζε 4,48 γρ., ήτοι περίπου όσο και ένα «εξάγιον», ό όρος «εξάγιον» χρησιμοποιήθηκε και ως συνώνυμο τού «σολίδου».

1.2.2. «Ουγγία» (λατ. Uncia)
Ισοδυναμούσε με:
— Το 1/12 τής «λογαρικής λίτρας» ή 26,7 γραμ.
— Το 1/12 τής «σουαλίας λίτρας» ή 21,3 γραμ.

1.2.3. «Κεράτιον» ή «Σιλίκουα» (λατ. Siliqua)
Ισοδυναμούσε με:
— Το 1/728 τής «λογαρικής λίτρας».
— 0,185γρ.
Το «κεράτιον» αποτελούσε επίσης υποδιαίρεση τού βυζαντινού νομισματικού συστήματος.

1.2.4. «Σιτόκοκκον» ή «Σιτάριον Σπόριμον» ή «Κοκκοσιτάριον» ή «Πίρος»
Ισοδυναμούσε με:
— Το βάρος 1 κόκκου σίτου.
— Το 1/4 του «κερατίου».
— 0,046 γρ.
— Περίπου με ένα «κριθόκοκκον», ήτοι με το βάρος 1 κόκκου κριθής. Ωστόσο σε ορισμένα βυζαντινά κείμενα το «σιτόκοκκον» ορίζεται με το 1/5 τού «κερατίου» και το «κριθόκοκκον» με το 1/4 τού «κερατίου». Ως ισοδύναμο τούτων χρησιμοποιούνταν επίσης και το «ξυλόκοκκον», δηλαδή ό κόκκος ξυλοκεράτου (χαρουπιού). Πάντως επειδή τα μέτρα αυτά είναι πολύ μικρά, οι Βυζαντινοί τα χρησιμοποιούσαν σε αριθμητικές πράξεις μόνον ως θεωρητικές μονάδες.

1.2.5. «Κετηνάριον» (λατ. Centumpodium ή Centenarium)
Ισοδυναμούσε με:
— 100 «λογαρικάς λίτρας».
— 32,56 κιλά.
▪ Οι αρχαίοι όροι «τάλαντον» και «μνα» απαντώνται στα αττικίζοντα βυζαντινά κείμενα ως συνώνυμοι του «κεντηναρίου».
▪ Από τα μέσα του 6ου αιώνα ό όρος «κεντηνάριον» πέρασε στο νομισματικό βυζαντινό σύστημα και ισοδυναμούσε με 100 λίτρες χρυσού.

1.3. «Μόδιος» (λατ. Modius)
Μονάδα μέτρησης βάρους και όγκου δημητριακών, καθώς και έκτασης αρόσιμης γης.
Στα μέτρα βάρους περιλαμβάνονταν οι ακόλουθοι «μόδιοι»:

1.3.1. Ό «Θαλάσσιος» ή «Βασιλικός Μόδιος»
Ισοδυναμούσε με 40 «λογαρικάς λίτρας» ή με 12 κιλά και 800 γραμ.

1.3.2. Ό «Μοναστηριακός Μόδιος»
Ισοδυναμούσε με 32 «λογαρικάς λίτρας» ή με 10 κιλά και 240 γραμ.

1.3.3. Ό «Αννωνικός Μόδιος» (λατ. Modius Castrensis)
Ισοδυναμούσε με 26,667 «λογαρικάς λίτρας» ή με 8 κιλά και 533 γραμ.

1.3.4. Ό «Μέγας Μόδιος»
Ισοδυναμούσε με:
— 4 «θαλασσίους μοδίους».
— 160 «λογαρικάς λίτρας».
— 51 κιλά και 200 γραμ.

1.3.5. Ό «Σταυρικός Μόδιος»
Ισοδυναμούσε με τον «Αννωνικόν Μόδιον».

1.3.6. Ό «Πολιτικός Μόδιος»
Ισοδυναμούσε με:
— 18 «θαλασσίους μοδίους».
— 720 «λογαρικάς λίτρας».
— 230 κιλά και 400 γραμ.
— Το Ιταλικό μέτρο βάρους Moggio (mozo) di Romania.
Τον «πολιτικόν μόδιον» τον χρησιμοποιούσαν συνήθως κατά τις
εμπορικές συναλλαγές.



2. ΜΟΝΑΔΕΣ ΜΗΚΟΥΣ ΚΑΙ ΕΚΤΑΣΗΣ

2.1. Ό «Θαλάσσιος Μόδιος»

Εκτός από μέτρο βάρους, αποτελούσε και μονάδα μέτρησης εκτάσεων αρόσιμης γης. Στην περίπτωση αυτή ήταν γνωστός επίσης και ως «γεωμετρικός» ή «σπόριμος μόδιος».
Ο «θαλάσσιος μόδιος» ως μονάδα μέτρησης καλλιεργησίμων εκτάσεων ισοδυναμούσε με:
— 2 «γεωμετρικά σχοινία».
— 40 «λογαρικάς λίτρας» σπόρων σίτου.
— 200 «τετραγωνικάς οργυιάς».
— 888 τετρ. μέτρα και 73 τετρ. εκατ.
Υπήρχε ένας ακόμη «θαλάσσιος μόδιος», μεγαλύτερος, πού ισοδυναμούσε με:
— 2,88 «γεωμετρικά σχοινία».
— 57,6 «λογαρικάς λίτρας» σπόρων.
— 288 «γεωμετρικάς οργυιάς».
— 1279 τετρ. μέτρα και 78 τετρ. εκατ.
— 1 στρέμμα (από τον 14ο αιώνα και μετά).

2.2. Υποδιαιρέσεις «Θαλασσίου Μοδίου»

2.2.1. Το «Σχοινίον» ή «Σοκάριον» ή «Σχοινομέτριον»
▪ Κατά την μέτρηση αμπελώνων ή ευφόρων εδαφών ισοδυναμούσε με:
— 10 «οργυιάς».
— 21 μ. και 10 εκατ. Η αναλογία αυτή ίσχυσε μέχρι και τις αρχές τής τρίτης δεκαετίας τού 11ου αιώνα. Επί αυτοκράτορα όμως Μιχαήλ Δ’ τού Παφλαγόνος (1034-1041) το μήκος τής «οργυιάς» αυξήθηκε με αποτέλεσμα να αυξηθεί και το μήκος τού «σχοινίου» σε 21 μ. και 70 εκατ.
Κατά την μέτρηση πτωχών (αφόρων) εδαφών το «σχοινίον» ισοδυναμούσε με:
— 12 «οργυιάς».
— 25 μ. και 32 εκατ. μέχρι τις αρχές τού 11ου αιώνα• ή 26 μ. και 04 εκατ. από την εποχή τού Μιχαήλ Δ’ και μετά.

2.2.2. Το «Γεωμετρικόν Σχοινίον»
Ισοδυναμούσε:
— με το 1/2 τού «θαλασσίου μοδίου».
— για τα εύφορα εδάφη με 445 τετρ. μέτρα και 21 τετρ. εκατ. μέχρι τις αρχές τού 11ου αιώνα και στην συνέχεια, από την εποχή τού Μιχαήλ Δ’ και μετά, με 471 τετρ. μέτρα και 89 τετρ. εκατ.
— για τα πτωχά έξαψη με 641 τετρ. μέτρα και 10 τετρ. εκατ. μέχρι τις αρχές τού 11ου αιώνα και στην συνέχεια, από την εποχή τού Μιχαήλ Δ’ και μετά, με 678 τετρ. μέτρα.

2.2.3. Το «Εποπτικόν σχοινίον»
Το «σχοινίον» όταν το χρησιμοποιούσαν οι επόπτες αρόσιμης γης καλούνταν «εποπτικόν σχοινίον».

2.3. Ή «λογαρική λίτρα» ή απλώς «Λίτρα»
Ως μονάδα μετρήσεως εκτάσεων ισοδυναμούσε με το 1/40 του «θαλασσίου μοδίου» ή με 22 τετρ. μέτρα και 22 τετρ. εκατ.

2.4. Η «Οργυιά»
Αποτελούσε μονάδα μήκους. Υπήρχαν πολλοί τύποι «οργυιών», όπως:

2.4.1. Ή απλή «Οργυιά»
Ισοδυναμούσε με:
— 6 «πόδας».
96 «δακτύλους».
— 1 μέτρο και 87 εκατ.

2.4.2. «Γεωμετρική» ή «Βασιλική Οργυιά» Αποτελούσε μονάδα μέτρησης αρόσιμων εδαφών και ισοδυναμούσε:
μέχρι και τις αρχές τού 11ου αιώνα με:
— 6,75 «πόδας».
— 9 «βασιλικάς σπιθαμάς».
— 108 «δακτύλους».
— 2 μέτρα και 10 έκατ.5.
▪ Από την εποχή του Μιχαήλ Δ’ και μετά με:
— 6,94 «πόδας».
— 9,25 «βασιλικάς σπιθαμάς».
— 111 «δακτύλους».
— 2μέτρα και 17 εκατ.

2.5. Ό (βυζαντινός) «Πούς»
Το μήκος του κυμαινόταν μεταξύ 30,8 και 32 εκατ. τού μέτρου. Συνηθέστερος ήταν ό «πούς» των 31,23 εκατ., πού χρησιμοποιήθηκε κατά την ανέγερση τής Αγίας Σοφίας. Ισοδυναμούσε με 16 «δακτύλους». Ένα σύγχρονο μέτρο ισοδυναμεί με 3,20 βυζαντινούς «πόδας» τής Αγίας Σοφίας.

2.6. Ή «Σπιθαμή»
Υπήρχαν οι ακόλουθοι δύο τύποι «σπιθαμών»:

2.6.1. Η «Βασιλική Σπιθαμή»
Αποτελούσε επίσημη μονάδα μέτρησης μήκους και ισοδυναμούσε με:
— 12 «δακτύλους».
— τα 3/4 τού «ποδός».
— 23,4 εκατ. τού μέτρου

2.6.2. Η «Κοινή Σπιθαμή»
Μέτρο καθημερινής χρήσης πού ισοδυναμούσε:
— με 10 «δακτύλους» ή με 19,5 εκατ. τού μέτρου
— είτε με 10,33 «δακτύλους» ή με 20,8 εκατ. τού μέτρου.

2.7. Ό «Δάκτυλος»
Το μικρότερο μέτρο μήκους. Ισοδυναμούσε με:
— το 1/16 τού «ποδός».
— 0,0195μ.

2.8. Το «Στρέμμα»
Μονάδα μέτρησης αρόσιμης γης και αμπελώνων. Ως όρος εμφανίστηκε τον 13ο αιώνα και αρχικά υποδήλωνε ένα αγροτεμάχιο. Τον 13ο αιώνα μετατράπηκε σε μέτρο έκτασης και από τον 14ο αιώνα περίπου εξισώθηκε με τον «θαλάσσιον μόδιον».

2.9. Το «Βήμα»
Ισοδυναμούσε με 0,7708 μ.

2.10. Το «Στάδιον»
Ισοδυναμούσε με 240 «βήματα» ή 185 μ.

2.11. Το «Μίλλιον»
Ισοδυναμούσε με:
— 7 1/2 «στάδια».
— 1800 «βήματα».
— 1387,5μ.

2.12. Ό (βυζαντινός) «Πήχυς»
Ισοδυναμούσε με:
— 4 «δίμοιρα».
— 62,48 εκατ.

2.13. Το «Δίμοιρον»
Ισοδυναμούσε με 15,62 εκατ.



3. ΜΟΝΑΔΕΣ ΟΓΚΟΥ ΚΑΙ ΧΩΡΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

3.1. Ό «Μόδιος» ή το «Μόδιν»
Στρογγυλό ξύλινο δοχείο πού το χρησιμοποιούσαν ως μετρική μονάδα, κυρίως δημητριακών. Ισοδυναμούσε με 8 «λογαρικάς λίτρας».

3.2. Το «Χοινίκιν» ή «Σοινίκιν»
Ογκομετρικό δοχείο. Διαιρούνταν σε δύο «ημιχοίνικα» και ισοδυναμούσε με:
— 1,25 «μοδίους».
— 10 «λογαρικάς λίτρας».

3.3. Το (βυζαντινό) «Μέτρον»
Δοχείο που αποτελούσε δασική μετρική μονάδα τόσο των υγρών, όπως τού οίνου, όσο και των στερεών, όπως των δημητριακών κ.ά. Ήταν επίσης γνωστόν ως «μιστάτον» ή «μίτρον». Υπήρχαν πολλοί τύποι μέτρου, όπως:

3.3.1. Το «Θαλάσσιον Μέτρον»
Από τον 9ο αιώνα και μετά ή δασική μονάδα μέτρησης των υγρών ήταν το «θαλάσσιον μέτρον», πού συνήθως ονομαζόταν απλώς «μέτρον» και ισοδυναμούσε με:
— το 1/10 του «μεγαρικού».
— 10 «μίνας».
— 30 «λογαρικάς λίτρας» λευκού οίνου.
— 32 «λογαρικάς λίτρας» ύδατος.
— 10,25 λίτρα.

3.3.2. Το «Μοναστηριακόν Μέτρον»
Ισοδυναμούσε με:
— τα 5/6 τού «θαλασσίου μέτρου».
— το 1/12 τού «μεγαρικού».
— 1,5 «λαγήνια».
— 30 «σουαλίας λίτρας».
— 25 «λογαρικάς λίτρας»
— 8,5 λίτρα.

3.3.3. Το «Ελαϊκόν Μέτρον» ή το «Μέτρον Ελαίου»
Ισοδυναμούσε με το «μοναστηριακόν μέτρον».

3.3.4. Το «Ανωνικό Μέτρον»
Ισοδυναμούσε με:
— τα 2/3 τού «θαλασσίου μέτρου»
— 6,8 λίτρα.

3.4. Το «Μεγαρικόν» ή «Μαγαρικόν» ή «Μαδαρικόν»
Μεγάλο πήλινο δοχείο. Κατασκευάστηκε πιθανώς για πρώτη φορά στα Μέγαρα, απ’ όπου πήρε και το όνομά του. Στα βυζαντινά κείμενα χρησιμοποιείται μαζί με τούς πίθους. Το «βασιλικόν καλάθον» πού αναφέρεται σε βυζαντινό κείμενο τού έτους 1339 πρόκειται πιθανώς για «μεγαρικόν» δημητριακών.
Το «μεγαρικόν» ισοδυναμούσε με:
— 6 «θαλασσίους μοδίους».
— 240 «λογαρικάς λίτρας».
— 102,503 λίτρα.
Ήταν σύνηθες, κατά τις εμπορικές συναλλαγές, ή αξία των εμπορευμάτων να αποτιμάται σε «μεγαρικά» πλήρη μελιού, οίνου ή δημητριακών. Κατά τον 12ο αιώνα ό τελωνειακός φόρος στην Κωνσταντινούπολη οριζόταν με βάση την αξία τού «μεγαρικού».

3.5. Ή «Μίνα»
Μικρό μέτρο πού ισοδυναμούσε με 3 «λογαρικάς λίτρας» ή 1,023 λίτρα.

3.6. Το «λαγήνιον» και ό «Βίκος»
Μικρά πήλινα δοχεία μέτρηση ς υγρών. Το «λαγήνιον» προοριζόταν για την μέτρηση τού ελαίου και ό «βίκος» για την μέτρηση τού οίνου. Η χωρητικότητά τους δεν είναι δυνατόν να καθοριστεί, γιατί διέφερε κατά περιοχή και χρονική περίοδο χρησιμοποίησής των.


4. ΣΤΑΘΜΙΑ ΚΑΙ ΖΥΓΙΑ


Για την μέτρηση τού βάρους μικρών αντικειμένων οι Βυζαντινοί χρησιμοποιούσαν το «ζύγιν» (ζυγαριά). Το όργανο αποτελούνταν από μία στενόμακρη μεταλλική ή σπανιότερα ξύλινη ράβδο. Στα δύο άκρα τής ράβδου βρίσκονταν, κρεμασμένοι από τρεις αλυσίδες, ανά ένας, συνήθως, μεταλλικός δίσκος (πλάστιγξ). Στο κέντρο τής ράβδου, εκεί όπου το όργανο ισοζύγιζε, υπήρχε ένας χαλκάς ή ένα άγγιστρο, απ’ όπου ό έμπορος μπορούσε να το κρατά ή να το κρεμά προκειμένου να το χρησιμοποιήσει. Στον αριστερό δίσκο έμπαιναν τα σταθμά και στον δεξιό το εμπόρευμα πού επρόκειτο να ζυγιστεί.
Για μεγαλύτερα βάρη χρησιμοποιούσαν το «καμπανόν» (λατ. pondus) ή τον «στατήρα», το σημερινό δηλαδή «καντάρι».
Τέτοιου είδους ζυγαριές και καντάρια χρησιμοποιούνται σχεδόν ακόμη στην χώρα μας.
Ως «σταuμία» ή «ζυγία» Βυζαντινοί χρησιμοποιούσαν βάρη από χαλκό ή σίδηρο ή ακόμη στρογγυλά λιθάρια πού τα ονόμαζαν «βόλια».
Προκειμένου οι έμποροι να περιορίζονται και να μην μπορούν να κλέβουν στο ζύγι, δηλαδή να μην «παρακαμπανίζουν» ή «παραζυγιάζουν» ή «κοντομετροϋν» όπως έλεγαν οι Βυζαντινοί, όλα τα μέτρα και σταθμά ελέγχονταν και σφραγίζονταν με μέριμνα των «αγορανόμων», κρατικών υπαλλήλων πού υπάγονταν «εις τον Έπαρχον τής Πόλεως». Οι αγορανόμοι είχαν ως βοηθούς τούς «βουλλωτάς», οι οποίοι, αφού ήλεγχαν την ακρίβεια των μέτρων και σταθμών, στην συνέχεια τα σφράγιζαν με την «βούλ(λ)αν» (σφραγίδα) τού «Επάρχου», καθιστώντας έτσι αδύνατη την αλλοίωση τής ακρίβειάς τους.


ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ - ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. «Λογαρική Λίτρα». Λίτρα υπολογισμού.
2. Βλέπε ΠΛΑΚ, «Τίτ. Αξ.», Παράρτ. Β: «Το Βυζαντινό Νομισματικό Σύστημα», σελ. 305-316.
3. «Κεράτιον». Ή λέξη ως αντιδάνειο επέστρεψε από την Τουρκική στην ελληνική γλώσσα με την μορφή «καράτι(ον), ήτοι μονάδα βάρους με την οποία μετράται ή περιεκτικότητα σε χρυσό ενός κράματος χρυσού.
4. «Αννώνα». Βοήθημα σε τρόφιμα πού παρείχε κάθε χρόνο ό αυτοκράτορας στους άπορους πολίτες.
5. Σύγχρονα μέτρα.
6. Λίτρο. Σύγχρονη μετρική μονάδα όγκου ή χωρητικότητας.
7. «Σταθμία». Σταθμά, μέτρα βάρους.
«Ζύγι(ν)», «Ζυγίν», «Ζυγίον» (πληθ. «Ζυγία»):
α’. Μέτρα βάρους, σταθμά.
β’. Όργανο μέτρησης βάρους, ζυγαριά.
γ’. Διαδικασία μέτρησης βάρους, ζύγισμα.
8. Από το «καμπανόν» προέρχονται τα ρήματα:
α’. «Καμπανίζω», ήτοι ζυγίζω.
6’. «Παρακαμπανίζω», ήτοι ζυγίζω με έλλειμμα.
9. Βλέπε ΠΛΑΚ, «Τίτ. Αξ», σχετικά λήμματα.



Πηγή: Το 800 περίπου σελίδων εξαιρετικό έργο του αείμνηστου Κίμωνος Εμμανουήλ Πλακογιαννάκη, και των εκδόσεων ΚΥΡΟΜΑΝΟΣ, (Ελληνική Ανατολική Αυτοκρατορία Των Μέσων Χρόνων) ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΚΑΙ ΙΔΙΩΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ (θέατρο-μουσική-μουσικά όργανα- ιππόδρομος της Κωνσταντινούπολης-εορταστικές τελετουργικές ψυχαγωγικές αθλητικές εκδηλώσεις- μέτρα και σταθμά).



 


Επικοινωνία : karipidis@e-istoria.com
 

Η Ηλεκτρονική Ιστορία της Ελλάδος

copyright 2009 e-istoria.com