Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ Η ΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ (ΩΣ ΤΟΝ 7Ο ΑΙΩΝΑ)

Η καλή μόρφωση ήταν το ιδανικό κάθε Βυζαντινού. Την απαιδευσιά, την έλλειψη πνευματικής καλλιέργειας, την θεωρούσαν ατύχημα και συμφορά, σχεδόν έγκλημα. Τους αμαθείς συνεχώς τους κορόιδευαν –τον αγροίκο αυτοκράτορα Μιχαήλ Β’, που ήταν θύμα αναρίθμητων σατυρών, το Σλάβο Πατριάρχη Νικήτα, που ο Κωνσταντίνος Ζ’ τον περιγελούσε, τον φιλόσοφο Ιωάννη Ιταλό, που δεν έχασε ποτέ την ιταλική προφορά του, και τον Κωνσταντίνο Μαργαρίτη, που η φρασεολογία του ήταν τόσο χυδαία που θα νόμιζε κανείς πως είχε μεγαλώσει τρώγοντας κριθάρι και πίτουρα. Και συγγραφείς όπως η Άννα Κομνηνή, συνεχώς εγκωμιάζουν αυτούς που το πνεύματος είναι καλλιεργημένο και έχουν πολλές γνώσεις.
Σε όλη την βυζαντινή ιστορία η ύλη και ο τρόπος της διδασκαλίας δεν ποικίλουν και πολύ. Το πρώτο πράγμα που διδασκόταν ένα παιδί, όταν γινόταν έξι χρονών, ήταν η γραμματική ή «το ελληνίζειν την γλώσσαν». Μ’ αυτό, εκτός από το διάβασμα και το γράψιμο και την γραμματική και το συντακτικό, όπως τα εννοούμε σήμερα εξυπακουόταν επίσης μια γνώση των κλασικών, καθώς και σχόλια στους κλασικούς, ιδίως στον Όμηρο που τα έργα του τα μάθαιναν απ’ έξω. Ο Συνέσιος τον 5ο αιώνα μιλάει για την ικανότητα του ανιψιού του να αποστηθίζει τον Όμηρο (μάθαινε πενήντα στίχους την ημέρα), ενώ ο Ψελλός, από πολύ μικρός, ήξερε όλη την Ιλιάδα απ’ έξω. Το αποτέλεσμα ήταν ότι όλοι οι Βυζαντινοί ήταν σε θέση να αναγνωρίζουν στίχους του Ομήρου. Η Άννα, που εξήντα έξι φορές στην «Αλεξιάδα» της αναφέρει στίχους του, σπάνια προσθέτει «το ομηρικόν εκείνο». Ήταν τελείως περιττό. Και τους άλλους ποιητές τους διάβαζαν και τους μάθαιναν, κανένας όμως δεν είχε την ανώτατη αυτή θέση που διατήρησε ως το τέλος ο Όμηρος. Σε ηλικία δεκατεσσάρων περίπου χρονών ο μαθητής περνούσε στην ρητορική, μάθαινε δηλαδή ορθή προφορά και μελετούσε συγγραφείς όπως τον Δημοσθένη και πολλούς άλλους πεζογράφους. Μετά την ρητορική έπρεπε να σπουδάσει την Τρίτη επιστήμη, τη φιλοσοφία, και τις τέσσερεις τέχνες, την αριθμητική, τη γεωμετρία, τη μουσική και την αστρονομία. Μπορούσε επίσης να διδαχθεί νομικά, ιατρική και φυσική. Παράλληλα με τα μαθήματα αυτά έδιναν και στο παιδί και θρησκευτική μόρφωση. Τα θρησκευτικά όμως τα δίδασκαν χωριστά και οι διδάσκαλοι ήταν κληρικοί. Τα παιδιά μάθαιναν ολόκληρη την βίβλο. Μετά τον Όμηρο η βίβλος ήταν η κυριότερη πηγή νύξεων και παραπομπών στην βυζαντινή λογοτεχνία.
Οι διδάσκαλοι ανήκαν σε σχολές ή πανεπιστήμια ή ήταν οικοδιδάσκαλοι. Το θέμα γενικά των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Κωνσταντινούπολης είναι μάλλον σκοτεινό. Πιθανόν στις αρχές της Αυτοκρατορίας τα πρώτα μαθήματα της ανάγνωσης να τα έκανε κάποιος μοναχός, πολύ γρήγορα όμως ο μαθητής πήγαινε σε κάποιο σχολείο, όπου έπαιρνε όλη την υπόλοιπη λαϊκή του μόρφωση. Ο Κωνσταντίνος ίδρυσε μια σχολή στην Στοά και ο Κωνστάντιος την μετέφερε στο Καπιτώλιο. Ο Ιουλιανός ο Παραβάτης απαγόρευσε να διδάσκουν εκεί χριστιανοί και, παρ’ όλο που η απαγόρευση ανακλήθηκε, οι κυριότεροι καθηγητές του 5ου αιώνα φαίνεται ότι ήταν εθνικοί. Ο Θεοδόσιος Β’ διόρισε στη Σχολή δέκα Λατίνους για να διδάσκουν γραμματική, πέντε Έλληνες και Λατίνους σοφιστές, δυο νομοδιδασκάλους και ένα φιλόσοφο. Στη Σχολή ήταν προσαρτημένη και μια δημόσια βιβλιοθήκη που την είχε ιδρύσει ο Ιουλιανός και είχε 120.000 τόμους. Κάηκε όμως το 476 επί Βασιλίσκου. Εκτός από το πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης υπήρχαν και άλλα –στην Αντιόχεια όπου δίδασκε ο Λιβάνιος, στην Αλεξάνδρεια, την πατρίδα της Υπατίας, στη Βηρυττό με τις νομικές του σχολές, την Αθήνα, που ήταν ονομαστό για την φιλοσοφία, όπως στην Γάζα για τη ρητορική.
Μετά τον Ιουστινιανό η Σχολή σπάνια αναφέρεται. Ξέρουμε ότι με το πάθος του για τον χριστιανισμό και την ομοιομορφία έκλεισε τη Σχολή των Αθηνών, δημεύοντας τα κεφάλαια που είχε από διάφορες δωρεές, και απαγόρευσε να διδάσκονται τα νομικά σε άλλες σχολές εκτός από της Κωνσταντινούπολης, της Αλεξάνδρειας και της Βηρυττού.


Πηγή: Απόσπασμα από το βιβλίο του Στήβεν Ράνσιμαν «Βυζαντινός Πολιτισμός».
 


Επικοινωνία : karipidis@e-istoria.com
 

Η Ηλεκτρονική Ιστορία της Ελλάδος

copyright 2009 e-istoria.com