ΟΜΗΡΟΣ

 
Η ΜΟΙΡΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΕΠΡΩΜΕΝΟ ΣΤΟΝ ΟΜΗΡΟ

Δεν κυβερνιέται, όμως από το καπρίτσιο και μόνο.
Ο Όμηρος και οι ακροατές του έχουν στην πραγματικότητα τη βαθειά πεποίθηση, ότι ένας θεμελιακός νόμος είναι φύλακας της μόνιμης παγκόσμιας τάξεως. Αυτό το νόμο τον ονομάζουν Π ε π ρ ω μ έ ν ο, Μ ο ί ρ α, Ε μ α ρ μ έ ν η, Τ ύ χ η. Πιο συγκεκριμένα, η Μοίρα είναι το σύνολο το των κανόνων που εξουσιάζουν την εξέλιξη κάθε υπάρξεως, είτε πρόκειται γι’ ανθρώπους, είτε για πράγματα ή για θεούς. Αυτοί οι κανόνες εξασφαλίζουν τη σταθερότητα του κόσμου.
Η Μοίρα διανέμει στους ανθρώπους τις θέσεις τους και τα λειτουργήματά τους στην κοινωνία, τους κάνει υπηρέτες ή κυρίους, χωρικούς, χειροτέχνες ή πολεμιστές. Καθόρισε μια φορά και για πάντα τον ρυθμό της ανθρώπινης ζωής, την ανεξερεύνητη εξέλιξή της από την παιδική ηλικία στη νεότητα, στην ηλικία της ωριμότητας, στα γηρατειά και στο θάνατο. Σε κάθε άνθρωπο μοιράζει το μερτικό του σε χρόνια, ημέρες και ώρες. Το πεπρωμένο του Αχιλλέα είναι να πεθάνει ένδοξος και νέος. Η Θεά-μητέρα του, το ξέρει, αλλά δεν μπορεί ν’ αλλάξει σε τίποτα τα πράγματα. Ο ίδιος ο Δίας, θέλοντας να σώσει τον γιο του Σαρπηδόνα, που θα πεθάνει χτυπημένος από τον Πάτροκλο, αρνείται να μεταβάλει το πεπρωμένο του. Δεν του επιτρεπόταν να ταράξει την τάξη του κόσμου. Ο ρόλος του περιορίζεται στο να κρατάει τη ζυγαριά, όπου ζυγίζεται η τύχη των ανθρώπων και να διαβάζει την απόφαση που αυτή εκδίδει με το σκαμπανέβασμά της. Αυτό έκανε κι όταν σήμανε η ώρα του θανάτου του Έκτορα. Η Αθηνά εκθέτοντας το νόμο του Πεπρωμένου στον Τηλέμαχο, λέει ότι οι θεοί μπορούν να βοηθήσουν τούς ανθρώπους στη ζωή τους:

Μα αλήθεια απ’ τον κοινό το θάνατο μηδέ οι θεοί μπορούνε
έναν θνητό να τον γλυτώσουνε κι ας τούχουν όση αγάπη,
σαν θα τον πάρη ο ανήλεος θάνατος και τον ξαπλώσει χάμω’.

Το Πεπρωμένο κυβερνάει, λοιπόν, τους θεούς όπως και τη φύση. Είναι η μορφή που παίρνει στη σκέψη του Ομήρου και των συγχρόνων του, η ιδέα του φυσικού νόμου, πού υποβάλλεται από το θέαμα ενός κόσμου, που παραδέρνει μέσα στις συμφορές και στους κατακλυσμούς. Εξασφαλίζει την κανονικότητα των κινήσεων του ήλιου και των άστρων, την εμφάνιση της αυγής, τη διαδοχή της νύχτας και της ημέρας, την πορεία των εποχών, των ποταμών κα των εποχικών ανέμων. Χάραξε μια φορά και για πάντα το γενικό πλαίσιο της ζωής του κόσμου.
Αλλά μόνο το γενικό του πλαίσιο. Γιατί η εξουσία του πεπρωμένου δεν είναι απόλυτη. Ο αμετάβλητος νόμος αφήνει σε όλα τα ζωντανά πλάσματα, ανθρώπους και θεότητες, που σε απεριόριστο αριθμό ζουν στον κόσμο, ένα τμήμα ελευθερίας.
Ελευθερία των θεών, αρχικά, των οποίων οι θελήσεις συγχέονται με τις απρόβλεπτες επιθυμίες της φύσεως και που δεν παραλείπουν να επεμβαίνουν στις υποθέσεις των θνητών, για να τους δώσουν χαρά ή λύπη. Ο Αχιλλέας εξηγεί στον Πρίαμο, ότι ό Δίας έχει στην κατοικία του δυο αμφορείς, πού ό ένας είναι γεμάτος με καλά δώρα και ό άλλος με κακά και τα οποία προορίζονται για τους ανθρώπους. Άλλοτε αντλεί κι από τους δυο αμφορείς και στέλνει σε διάφορους θνητούς ένα μίγμα από ευτυχία και δυστυχία. Άλλοτε, πάλι, δεν μοιράζει παρά μόνο δεινά. Δεν υπάρχει παράδειγμα που να γέμισε αποκλειστικά κάποιον με ευτυχία.
Αυτή η ελευθερία των θεών, ευεργετική ή κακοποιός, δεν μπορεί, όμως, να είναι αυθαίρετη, γιατί οι θεοί έχουν ανάγκη των ανθρώπων, για να συνεχίσουν την ύπαρξή τους μέσα στο πλαίσιο του Πεπρωμένου, όπως οι άνθρωποι έχουν ανάγκη των θεών. Στερημένοι από τα δώρα τους, από τις τελετές τους, από τις ιεροτελεστίες τους, από τις θυσίες τους, θα κινδύνευαν, όπως θα κινδύνευε
ή ανθρωπότητα, αν τη στερούσαν κι αυτοί με τη σειρά τους από το φως, τη θερμότητα, τους θερισμούς και από τις πηγές της γονιμότητας. Η κοσμική τάξη και η διαιώνιση του κόσμου εξασφαλίζονται έτσι, όχι μόνο από τον ανώτερο νόμο του Πεπρωμένου, αλλά και από μια συνεχή ανταλλαγή αμοιβαίων προσφορών, μια απεριόριστη ανανέωση χρεών και πιστώσεων. Κατά ένα μέρος, αυτή η τάξη και αυτή η διαιώνιση προκύπτουν από ένα είδος συμβολαίου, ανάμεσα σε ελεύθερα πρόσωπα, που αδιάκοπα ανανεώνεται.
Γιατί και οι άνθρωποι έχουν, επίσης, το μερτικό τους στην ελευθερία, που το χρησιμοποιούν για το καλό τους ή για το κακό τους και καμιά φορά εναντίον της φανερής θελήσεως των θεών. Έτσι ό Αίγισθος, ό δολοφόνος του Αγαμέμνονα, που ανέβηκε στο θρόνο του Άργους με τη μοιχεία και τη δολοφονία, είχε έγκαιρα ειδοποιηθεί από τους θεούς να μην κάνει το έγκλημα. Προκάλεσε, έτσι, μια τιμωρία σε βάρος του που θα μπορούσε να την αποφύγει. Γιατί, όπως διακηρύσσει ο Δίας με την ευκαιρία αυτή, οι άνθρωποι «με την τρέλλα τους προκαλούν σε βάρος τους δεινά, που δεν ήταν μέσα στο Πεπρωμένο τους». Ο άνθρωπος, που όπως είδαμε, είναι σε ορισμένο βαθμό δημιουργός του Πεπρωμένου του κόσμου, είναι, επίσης, τουλάχιστον μερικά, δημιουργός του δικού του Πεπρωμένου.
Ή ομηρική ζωή είναι μια συνεχής συνεργασία, αποδεκτή ή όχι, με το σύνολο ενός ζωντανού κόσμου, που παίρνει τη μορφή μιας αληθινής κοινωνίας. Βέβαια, ή υποταγή στον ανεξερεύνητο νόμο του Πεπρωμένου, δεν αποκλείει το ξεπέρασμα του μέτρου, την παραφορά της «ύβρεως», που απομονώνουν τον άνθρωπο μέσα στο παράλογο και συχνά εγκληματικό πάθος του. Παραμένει, όμως, συνολικά κυριαρχημένη, από το βαθύ αίσθημα αυτής της ανώτερης αλληλεγγύης, που είναι αναγκαία για την ισορροπία του κόσμου. Και η καθημερινή συμπεριφορά των ανθρώπων της κοινωνίας αυτής, που θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε, χάνει ένα μεγάλο μέρος της έννοιάς της και του αληθινού της χρώματος, αν κάνουμε αφαίρεση αυτού του θεμελιώδους θεσμού, που την φωτίζει και την οδηγεί, όπως οδηγεί τη συνείδηση του δυτικού μας κόσμου, η ταυτόχρονα χριστιανική και επιστημονική αντίληψη του πεπρωμένου του ανθρώπου και του σύμπαντος.

Πηγή: Η καθημερινή ζωή στην εποχή του Ομήρου, Αιμίλιου Μιρώ, εκδ. Παπαδήμα.


 


Επικοινωνία : karipidis@e-istoria.com
 

Η Ηλεκτρονική Ιστορία της Ελλάδος

copyright 2009 e-istoria.com