ΠΟΝΤΟΣ

 

ΧΡΥΣΟΥΛΑΣ ΤΑΜΙΣΟΓΛΟΥ

ΤΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ
Α. ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ
ΣΤΑΘΜΟΙ ΣΤΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ

Οι Έλληνες του Πόντου, από τη βυζαντινή ακόμα εποχή, έδιναν ιδιαίτερη σημασία στην ανάπτυξη της παιδείας και στην καλλιέργεια των γραμμάτων. Η τάση αυτή τόσο στον Πόντο γενικά όσο και στην Τραπεζούντα ειδικά ανακόπηκε από την άλωσή της το 1461, γεγονός που προκάλεσε πληθυσμιακή αιμορραγία, οικονομική εξαθλίωση και αναγκαστική προσφυγιά.
Με την πάροδο, όμως, των αιώνων οι αρνητικοί αυτοί παράγοντες αναιρούνται και η Πνευματική ζωή αρχίζει να ανθεί δειλά-δειλά. Ορόσημο της ανάπτυξης αυτής αποτελεί η ίδρυση του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας, το οποίο πολύ σύντομα καθίσταται σύμβολο ηθικής και πνευματικής ανύψωσης.
Το Φροντιστήριο Τραπεζούντας απαριθμεί τρεις αιώνες ζωής. Στη διάρκεια όλης αυτής της χρονικής περιόδου διαγράφεται μια πολυτάραχη πορεία εξέλιξης, της οποίας οι κυριότεροι σταθμοί Θα επιδιωχθεί να αναπτυχθούν Παρακάτω (βλ. και πίνακα 1):
α. Ίδρυση του Φροντιστηρίου (1682): Περί τα τέλη του δεύτερου μισού του Ι7ου αι. παρατηρείται στις τουρκοκρατούμενες περιοχές του Πόντου μια χαλάρωση της κεντρικής οθωμανικής εξουσίας. Ειδικότερα, η Τραπεζούντα γίνεται Κέντρο διαμετακομιστικού εμπορίου, γεγονός που οδηγεί στη βελτίωση της οικονομικής κατάστασης του λαού, ο οποίος ενισχύει την Εκκλησία, το μόνο φορέα που φροντίζει για τη μόρφωση των πιστών. Επιπρόσθετα, δημιουργείται και ένα κλίμα αρμονικής συμβίωσης Ελλήνων και Τούρκων.
Το σύνολο των Θετικών αυτών παραγόντων συνυφασμένο με την επιστροφή του Σεβαστού Κυμινήτη στη γενέτειρά του, σηματοδοτεί μια νέα εποχή για την πνευματική ανάπτυξη του Πόντου. Έτσι, το 1682 ιδρύεται από το Σεβαστό Κυμινήτη το Φροντιστήριο Τραπεζούντας με κύριο σκοπό την ηθική και δογματική ενίσχυση των συμπατριωτών του εναντίον της προπαγάνδας των καθολικών.
Ο Κυμινήτης παρέμεινε στη διεύθυνση της σχολής ως το 1689— 1690. Η παραίτησή του όμως δε σηματοδοτεί και το κλείσιμο της σχολής, μια και άξιοι ή λιγότερο άξιοι διευθυντές αναλαμβάνουν και συνεχίζουν το έργο του, χωρίς όμως να αποτρέπονται και περίοδοι, όπου το Φροντιστήριο παραμένει κλειστό.
β. Μετονομασία της σχολής (1720): Στη διάρκεια όλων αυτών των ετών το Φροντιστήριο διατηρεί το όνομά του (που σημαίνει «σπουδαστήριο») ως το τέλος της «ζωής» του, με μια μόνο εξαίρεση: όταν η διεύθυνση της σχολής περιέρχεται στα χέρια του σχολάρχη Νικόδημου, μετονομάζεται σε «Σχολή Νικοδήμου», χωρίς όμως να χάσει κάτι από τη φήμη, την αίγλη και την παράδοση, με την οποία ήταν δεμένη.
γ. Επανέναρξη του 1817: Η περίοδος από το 1784—1816 Θεωρείται σκοτεινή περίοδος, για την οποία λίγες πληροφορίες είναι γνωστές. Αμέσως όμως μετά μια πνευματική κίνηση φερμένη από την Ελλάδα, και η οποία αργότερα θα ονομαστεί «νεοελληνικός διαφωτισμός», αφυπνίζει τους Έλληνες του Πόντου, οι οποίοι είναι εξαγριωμένοι από την εκμετάλλευση των τοπικών αρχόντων, των ντερεμπέηδων.
Κύριοι ενσαρκωτές της αφύπνισης αυτής είναι η Εκκλησία της Τραπεζούντας, και η κοινότητα που συμβάλλει στη δυναμική επαναλειτουργία του Φροντιστηρίου. Έτσι αναπτύσσουν πρωτοβουλίες για την αναβάθμισή του (ανέγερση κτιρίου, πρόσληψη δασκάλων, εξεύρεση πόρων, κατάρτιση βιβλιοθήκης). Η κατάσταση αυτή διατηρείται ως το 1829, ενώ μετά, ως το 1842, δεν παρατηρείται κάτι το αξιοσημείωτο.
δ. Άνοδος (1850—1922): Ουσιαστική όμως άνοδος της προσφοράς του Φροντιστηρίου παρατηρείται κατά το δεύτερο μισό του Ι9ου αι. Στην περίοδο αυτή σημειώνεται παράλυση του οθωμανικού κράτους, ενώ το χάτι-χουμαγιούν, το οποίο δίδει ελευθερίες στους αλλόθρησκους πολίτες της οθωμανικής αυτοκρατορίας συμβάλλει στην οργάνωση της κοινότητας και στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη, η οποία προωθείται επιπλέον με την απαλλαγή από το φόβο των ντερεμπέηδων.
Οι συνθήκες αυτές προκαλούν το ενδιαφέρον των πολιτών και της κοινότητας κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να αναζητούνται και δίνονται επιχορηγήσεις από τη Μητρόπολη, τους ιδιώτες και τα μοναστήρια. Ταυτόχρονα αυξάνεται σημαντικά ο αριθμός των μαθητών, ενώ με το ελληνικό Κράτος παρατηρείται μια στενή σύσφιγξη σχέσεων. Με τον τρόπο αυτό αναβαθμίζεται η λειτουργία και η οργάνωση του Φροντιστηρίου, καθώς και το λειτούργημα που επιτελεί, ως ίδρυμα.
Το 1922 το Φροντιστήριο Τραπεζούντας κλείνει οριστικά ύστερα από απόφαση της τουρκικής κυβέρνησης, ως συνέπεια του Α’ παγκοσμίου πολέμου. Με τον τρόπο αυτό τερματίζεται η πολυτάραχη πορεία της εξέλιξης του Φροντιστηρίου.

Β. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ
ΣΤΕΓΑΣΗ - ΚΤΙΡΙΑΚΕΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ

Το Φροντιστήριο Τραπεζούντας από την ίδρυσή του ως και λίγο πριν από την οριστική παύση της λειτουργίας του διαγράψει μια πολυτάραχη πορεία, η οποία διαφαίνεται και μέσα από τα διάφορα οικήματα που κατά καιρούς φιλοξενείται (βλ. πίνακα 2).
Πιο συγκεκριμένα, ο Σεβαστός Κυμινήτης στεγάζει το νεοϊδρυθέν Φροντιστήριό του στο μετόχι της Μονής Σουμελά, όπου παραμένει ως το 1700. Από το 1700—1778 (κατά την περίοδο που μετονομάστηκε «Σχολή Νικοδήμου»), στεγάζεται σε κάποιο κτίριο της πόλης, για το οποίο όμως δεν υπάρχουν συγκεκριμένες πληροφορίες για την τοποθεσία και τον ιδιοκτήτη του. Το 1778 μεταφέρεται στην οικία του Ηλία Κανδήλογλου, ο οποίος δίδασκε σ’ αυτό και το οποίο βρισκόταν στην ενορία του Αγίου Γεωργίου Τραπεζούντας, και παραμένει ως το 1784. Το επόμενο χρονικό διάστημα, από το 1784—1816, αποτελεί μια σκοτεινή και ανεξερεύνητη περίοδο, για την οποία λίγα πράγματα γνωρίζουμε. Γι’ αυτό και δεν είναι γνωστός ο χώρος που στεγαζόταν.
Η επανέναρξη όμως, που επιχειρείται το 1816, βρίσκει το Φροντιστήριο στο μετόχι της Μονής Περιστερεώτα, όπου παραμένει ως Το 1843— 45. Από τη χρονική αυτή στιγμή και μετά μπορούμε να πούμε ότι αποκτά επιτέλους το Φροντιστήριο ένα ιδιόκτητο κτίριο που βρίσκεται στην παραλία, με ενέργειες του τότε μητροπολίτη Τραπεζούντας Κωνσταντίου Α’, για να εγκατασταθεί πλέον στο μεγαλοπρεπές κτίριο, που ανοικοδομήθηκε το 1899 στη θέση του τελευταίου και διατηρείται ως σήμερα.
Από τη σειρά των οικημάτων που στεγάστηκε το Φροντιστήριο αξίζει να περιγραφεί το τελευταίο, το οποίο θεωρείται ότι είναι ένα από τα ωραιότερα και μεγαλοπρεπέστατα οικοδομήματα του υπόδουλου ελληνισμού, αλλά και το σέμνωμα και καύχημα των Ποντίων.
Ο θεμέλιος λίθος τέθηκε την 14η Σεπτεμβρίου του 1899 και εγκαινιάστηκε την 14η Σεπτεμβρίου 1902 με μια λαμπρή τελετή. Αρχιτέκτονάς του ήταν ο Τραπεζούντιος Αλέξ. Ν. Κακουλίδης, ο οποίος διατηρούσε τεχνικό γραφείο στην Αθήνα και ανέλαβε τη μελέτη του σχεδίου και την επίβλεψη του έργου, όπως μαρτυρείται, εντελώς δωρεάν!
Η δαπάνη του έργου, η οποία ανήλθε στο ποσό των 12.322 χρυσών τουρκικών λιρών, συγκεντρώθηκε από εράνους από τους πιο εύπορους κατοίκους της Τραπεζούντας, όσο και από αποστολή επιτροπής στη Ρωσία και στον Καύκασο, η οποία συνέλλεξε το ποσό των 7.208 χρυσών τουρκικών λιρών. Αξίζει να σημειωθεί ότι η τουρκική κυβέρνηση από την πλευρά της συνέβαλε στην ανοικοδόμηση του κτιρίου με την απαλλαγή τελωνειακών δασμών για υλικά που έρχονταν από το εξωτερικό, ποσό που υπολογίζεται σε 2—3.000 τουρκικές λίρες.
Πιο συγκεκριμένα, πρόκειται για ένα τετραώροφο κτίριο, το οποίο βρισκόταν στην παραλία και υπαγόταν στην ενορία της Μητρόπολης του Αγίου Γρηγορίου. Είχε άμεση θέα προς τη θάλασσα και λόγω του επικλινούς του οικοπέδου από την πλευρά της θάλασσας φαίνονταν και οι τέσσερις όροφοι (βόρεια πλευρά), ενώ από τη νότια μόνο δύο όροφοι.
Στο υπόγειο του κτιρίου υπήρχε κλειστό γυμναστήριο (Ταυτόχρονα υπήρχε και υπαίθριο), το οποίο εξυπηρετούσε τους μαθητές σε ακατάλληλες καιρικές συνθήκες. Στον κάτω όροφο υπήρχε το θυρωρείο και Χώροι, οι οποίοι ήταν διατεθειμένοι για την αίθουσα ωδικής της Φιλαρμονικής Τραπεζούντας, για τη στέγαση οργανώσεων, όπως ο μορφωτικός σύλλογος «Ξενοφών», αίθουσα φαγητού, ιματιοφυλάκιο, το «Αναπαυτήριο», το σημερινό θα λέγαμε «γραφείο» των καθηγητών, μεμονωμένα γραφεία, η βιβλιοθήκη με σπάνια συγγράμματα, καθώς και χαρτοπωλείο—βιβλιοπωλείο για την εξυπηρέτηση των τροφίμων.
Για τη βιβλιοθήκη, η οποία στεγαζόταν στο Φροντιστήριο, θα πρέπει να γίνει ιδιαίτερη μνεία, λόγω του πλούσιου και σημαντικού υλικού που φιλοξενούσε. Αρχικά, η βιβλιοθήκη και το υλικό της βρισκόταν στη Μονή της Παναγίας Σουμελά και αργότερα μεταστεγάστηκε στο Φροντιστήριο.
Περιλάμβανε έναν πλούτο συγγραμμάτων: του Γρηγορίου Θεολόγου, του Ιωάννου Δαμασκηνού, του Ιωάννου Χρυσοστόμου, του Μεγάλου Βασιλείου καθώς και έργα του Σεβαστού Κυμινήτη και του Λάζαρου Σκρίβα. Στη βιβλιοθήκη του Φροντιστηρίου επίσης δώρισε ο Γεώργιος Υπομενάς όλη την προσωπική του συλλογή βιβλίων, τα οποία ήταν αρχαίων εκδόσεων. Πολλά από αυτά όμως κλάπηκαν, άλλα καταστράφηκαν και άλλα χάθηκαν κατά τη διάρκεια των ετών.
Στο μεσαίο όροφο στεγαζόταν το δημοτικό, το νηπιαγωγείο και τμήμα του σχολαρχείου και στον άνω όροφο το γυμνάσιο και το υπόλοιπο μέρος του σχολαρχείου. Στον όροφο αυτό υπήρχαν επίσης οι αίθουσες πειραματικής φυσικής και χημείας με πλήρεις εγκαταστάσεις, με γεωγραφικούς, εμπορικούς, ζωολογικούς και φυτολογικούς χάρτες καθώς και μουσείο εμπορευματολογίας και ζωολογίας.
Επίσης, ήταν κεραμοσκεπές με αλεξικέραυνα (λόγω των καιρικών συνθηκών), ενώ περιτριγυριζόταν από τοίχο ύψους 2 μέτρων. Εσωτερικά είχε 40 αίθουσες ιδιαίτερα φωτεινές (δεν υπήρχε ηλεκτρικό ρεύμα στην πόλη) και καλά αεριζόμενες. Κάθε αίθουσα είχε 2 μεγάλα παράθυρα και μια ξύλινη δίφυλλη πόρτα, στο μέσο της οποίας υπήρχε στρογγυλή οπή καλυμμένη με κυανό γυαλί, για να επιτρέπεται η θέαση της αίθουσας εξωτερικά, χωρίς να γίνεται αντιληπτή. Ακόμα είχε ξύλινα διθέσια θρανία, έδρανο για τον καθηγητή και πίνακα. Θερμαινόταν με καλοριφέρ παλιού τύπου και ακολουθούσε πλήρως τους κανόνες της υγιεινής.
Από τη νότια πλευρά υπήρχε αυλή πλακόστρωτη με ακακίες και καλλωπιστικά φυτά, στο μέσο της οποίας υπήρχε εκκλησάκι, των Αγίων Πάντων.
Από την παραπάνω περιγραφή προκύπτει η μεγαλοπρέπεια του κτιρίου και ο άρτιος εξοπλισμός του. Το γεγονός αυτό στηρίζει ορθά την πεποίθηση ότι ο Κακουλίδης «θα είχε υπ’ όψιν του το σχέδιο μάλλον Πανεπιστημίου παρά απλού Γυμνασίου» και συνδέεται άμεσα με το «μύθο» που υποστηρίζει ότι μετά την περάτωση της ανέγερσης του διδακτηρίου, οι Τούρκοι εζήτησαν από τον τότε βαλή, Καντήρ-πασά να το κατάσχουν και να το κάμουν δικό τους. Ο πασάς όμως τους απάντησε ότι δεν είναι ανάγκη να το κατάσχουν, αλλά θα διατάξει τους Ρωμιούς να φτιάξουν ένα και γι’ αυτούς. Έτσι ιδρύθηκε το Μεκτέπι-Ιταγιέ.

Γ. Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ
1. ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ
Το Φροντιστήριο Τραπεζούντας αποτέλεσε από την ίδρυσή του ως την παύση της λειτουργίας του το πιο βασικό ίδρυμα παροχής συστηματικής και οργανωμένης εκπαίδευσης.
Με την έναρξη της λειτουργίας του και για μεγάλο χρονικό διάστημα φιλοξενούσε μόνο γυμνάσιο. Ο αριθμός των τάξεών του ήταν διαφορετικός και επηρεαζόταν άμεσα από τις κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες της εποχής, τις οποίες άλλωστε αντικατόπτριζε.
Κατά τον τελευταίο αιώνα της ζωής του, όμως, επεκτείνεται και λειτουργούν πλέον στους κόλπους του: κεντρικό δημοτικό σχολείο (από το 1901-1902) με τέσσερις τάξεις και μια προκαταρτική τάξη προετοιμασίας (νηπιαγωγείο), τριτάξιο σχολαρχείο και τετρατάξιο γυμνάσιο. Από το 1904 μάλιστα λειτουργούν δύο γυμνάσια (υπήρχαν δύο τμήματα για κάθε τάξη) και εμπορική σχολή. Επιπλέον από το 1907 με την εποπτεία του Ν. Λιθοξόου, ο οποίος διατελούσε διευθυντής του Φροντιστηρίου, λειτουργεί και στοιχειώδες διδασκαλείο, με σκοπό την εκπαίδευση των μαθητών του ως δασκάλων για την επάνδρωση των δημοτικών σχολείων των γύρω περιοχών.
Η έναρξη των μαθημάτων γινόταν περί τα μέσα Σεπτεμβρίου, ενώ η λήξη της σχολικής χρονιάς γινόταν στα μέσα Ιουνίου. Πέρα από τις δίμηνες καλοκαιρινές διακοπές, υπήρχαν οι εορτές των Χριστουγέννων και του Πάσχα, όπου τα μαθήματα διακόπτονταν για μερικές ημέρες, και η εορτή των Τριών Ιεραρχών, η οποία γιορταζόταν με μεγαλοπρέπεια. Εθνικές εορτές δε γιορτάζονταν ούτε ελληνικές ούτε τουρκικές.
Σχετικά με το ωρολόγιο πρόγραμμα, τα μαθήματα διαρκούσαν από τις 8 το πρωί ως τις 12 το μεσημέρι, για να επαναληφθούν στις 2 το απόγευμα και να διακοπούν στις 4. Το Σάββατο δεν υπήρχαν απογευματινά μαθήματα, ενώ η Κυριακή ήταν αργία. Η διδακτική ώρα διαρκούσε 45 λεπτά και ακολουθούσε 15λεπτο διάλειμμα. Οι δύο πρώτες ώρες ήταν αφιερωμένες στα ελληνικά, ενώ η τρίτη στα μαθηματικά, τη φυσική ή τη χημεία. Τις απογευματινές ώρες διδάσκονταν τα υπόλοιπα θεωρητικά μαθήματα.
Το διδακτικό έτος χωριζόταν σε δύο εξάμηνα. Στο τέλος κάθε εξαμήνου γίνονταν σι γραπτές εξετάσεις. Οι εξετάσεις του β’ εξαμήνου ήταν «εφ’ όλης της ύλης» και ήταν καθοριστικές για την προαγωγή ή την απόλυση του μαθητή κυρίως, γιατί δεν προβλεπόταν επανεξέταση σε περίπτωση αποτυχίας.
Οι απολυτήριες εξετάσεις συνοδεύονταν και από ειδική δημόσια τελετή, στην οποία συμμετείχαν όλα τα επίσημα πρόσωπα της τότε κοινωνίας της Τραπεζούντας, ενώ αποτελούσε και μια από τις λίγες εκδηλώσεις που είχαν καθαρά εθνικό χαρακτήρα.
Η τελική βαθμολογία σε κάθε μάθημα ήταν το αποτέλεσμα των γραπτών εξετάσεων και των δύο εξαμήνων, συμψηφιζόμενο με εκείνο των προφορικών, καθημερινών εξετάσεων. Η κλίμακα αξιολόγησης, όπως φαίνεται στ’ απολυτήρια που σώζονται μέχρι σήμερα, παρουσίαζε τις Παρακάτω διακυμάνσεις: άριστα: 6—5,5 / λίαν καλώς: 5,5—4 / καλώς:
4—3.
Διακυμάνσεις επίσης υπήρχαν και στη διαγωγή των μαθητών, η οποία και λαμβανόταν σοβαρά υπόψη.
2. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΑΣ

Φυσικό επακόλουθο της γεμάτης από διακυμάνσεις πορείας και των διαδοχικών αλλαγών της διευθύνσεως του Φροντιστηρίου, αποτελεί και η μη σταθερά καθορισμένη διδακτέα ύλη.
Θα ήταν όμως δυνατόν να επιχειρηθεί μια τομή στη διάρκεια της λειτουργίας του Φροντιστηρίου μέσα από το πρίσμα του περιεχομένου διδασκαλίας. Παρ’ όλο που δεν υπάρχουν πληροφορίες σχετικές με μεθοδολογικές προσεγγίσεις και σκοποθεσίες μαθημάτων, διδάσκονταν ως και τα μέσα του 19ου αι. μαθήματα θρησκευτικού, φιλοσοφικού και φιλολογικού περιεχομένου, ενώ η φιλοσοφία που διακατέχει τη διδασκαλία των μαθημάτων είναι η διαμόρφωση ελληνικής και χριστιανικής συνείδησης. Πιο συγκεκριμένα, διδάσκονταν σ’ ένα μεγάλο βαθμό αρχαία ελληνικά κείμενα σε παράφραση ή όχι και θεολογικά θέματα με μόνη ίσως εξαίρεση την περίοδο του Ιωάννη Οικονόμου, στην οποία για πρώτη φορά εισάγονται γνώσεις ιατρικής και γεωγραφίας (εθνολογίας). Εδώ πρέπει να σημειωθεί πώς σ’ ένα μεγάλο βαθμό ο καθορισμός του περιεχομένου της ύλης επηρεάζεται από τις σπουδές, τις οποίες κάνει ο εκάστοτε διευθυντής του Φροντιστηρίου, και καταρτίζει και το πρόγραμμά του στηριζόμενος σ’ αυτές.
Στο δεύτερο μέρος της τομής που επιχειρήθηκε (μέσα 19ου αι. ως το 1922) εμφανίζεται έντονα ένας εμπλουτισμός του περιεχομένου διδασκαλίας και με άλλες θεματικές. Στο γεγονός αυτό συνέβαλε ο άμεσος επηρεασμός από τις σύγχρονες τάσεις που επικρατούσαν την εποχή
για θέματα παιδείας. Φορείς των τάσεων αυτών είναι οι εκάστοτε διδάσκοντες στο Φροντιστήριο, οι οποίοι «μεταφέρουν» στην πατρίδα τους ό,τι διδάχθηκαν από τα πανεπιστήμια του εξωτερικού.
Έτσι συναντούμε στο γυμνάσιο μαθήματα όπως: ελληνική γραμματεία, αριθμητική, θρησκευτικά, ιστορία, ανθρωπολογία, φυσική — χημεία, ξένες γλώσσες: γαλλικά, τουρκικά, ρωσικά, γυμναστική, ιχνογραφία —καλλιγραφία, και ωδική. Αυτό, βέβαια, δε σημαίνει ότι η αρχαιοελληνική παράδοση παραγκωνίζεται, αφού εξακολουθεί να κατέχει το μεγαλύτερο μέρος στο σύνολο των διδακτικών ωρών.

3. ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ

Διδακτικό προσωπικό: Εκτός από το οικονομικό, το οποίο ήταν ένα μόνιμο πρόβλημα για το Φροντιστήριο, υπήρχε και το πρόβλημα της έλλειψης διδακτικού προσωπικού. Παρ’ όλο που ο κατάλογος των καθηγητών του Φροντιστηρίου είναι αρκετά μεγάλος, φαίνεται πως δεν ήταν αρκετός για την κάλυψη των διδακτικών αναγκών. Εκ των Πραγμάτων λοιπόν, ήταν σι καθηγητές αναγκασμένοι να αναλάβουν μεγάλο όγκο ευθυνών διδασκαλίας, για να μπορέσει να υλοποιηθεί η απρόσκοπτη λειτουργία του Φροντιστηρίου.
Ο τόπος καταγωγής των περισσότερων από τους καθηγητές και διευθυντές ήταν ο Πόντος. Ένας μεγάλος αριθμός από αυτούς είχε ολοκληρώσει την επιστημονική του κατάρτιση σε πανεπιστήμια της Ευρώπης ή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, τα οποία δέχονταν χωρίς εξετάσεις τους αποφοίτους του Γυμνασίου. Το περιεχόμενο, βέβαια, των σπουδών τους ήταν κατά βάση προσανατολισμένο στην κλασική αρχαιοελληνική και χριστιανική παράδοση, γεγονός που επηρέασε το πρόγραμμα διδασκαλίας, όπως τονίστηκε παραπάνω.
Μεγάλη ήταν η προσοχή που έδειχναν για την επιλογή του διευθυντή του Φροντιστηρίου, γιατί έπρεπε να είναι η φήμη του αντάξια με το γόητρο του Φροντιστηρίου έτσι, ώστε να διατηρεί την αίγλη του.
Ταυτόχρονα όμως η επιλογή αυτή αποτελούσε μεγάλη τιμή και καταξίωση για το πρόσωπο του εκπαιδευτικού σχετικά με την ανάληψη των διευθυντικών καθηκόντων του Φροντιστηρίου.
Λοιπό προσωπικό: Εκτός του διδακτικού προσωπικού στο Φροντιστήριο προσέφεραν τις υπηρεσίες τους και οι παιδονόμοι, που είχαν ως κύριο έργο τους την επιτήρηση των παιδιών εντός και εκτός του σχολικού χώρου για την τήρηση της πρέπουσας συμπεριφοράς και διαγωγής.
Γραφικός τύπος του Φροντιστηρίου ήταν ο θυρωρός της σχολής, ο οποίος ήταν το άτομο που αντίκριζε κανείς με την είσοδό του στο Φροντιστήριο, όπως φαίνεται από τις διηγήσεις των τότε μαθητών.
Ακόμα υπήρχαν και επιστάτες που φρόντιζαν για τη συντήρηση και την καθαριότητα του σχολείου.

4. ΜΑΘΗΤΕΣ

Οι μαθητές του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας ήταν όλοι χριστιανοί ορθόδοξοι και μιλούσαν την ελληνική γλώσσα. Κατάγονταν από την Τραπεζούντα και από τις γύρω περιοχές. Η ύπαρξη οικοτροφείου στο Φροντιστήριο υποδηλώνει πως οι μαθητές από τις γύρω περιοχές παρέμεναν στη σχολή.
Ο πληθυσμός των μαθητών δεν ήταν σταθερός για κάθε χρονιά και ούτε για κάθε εξάμηνο. Έτσι εμφανίζονται αυξομειώσεις, που καθορίζονται από τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες που επικρατούν κατά καιρούς.
Όσον αφορά την εμφάνισή τους, έπρεπε να έχουν «βαθέως κομμένη κόμη» και μπλε ενδυμασία με κλειστό περιλαίμιο για το γυμνάσιο. Στο δημοτικό δεν υπήρχε ειδική στολή (αργότερα εγκαταλείφθηκε και στο γυμνάσιο). Από την τετάρτη δημοτικού και πέρα απαραίτητο συμπλήρωμα της εμφάνισης των μαθητών του Φροντιστηρίου ήταν δύο μεταλλικές πινακίδες. Στη μία ήταν γραμμένα τα αρχικά «Φ.Τ.», δηλ. Φροντιστήριο Τραπεζούντος, και στην άλλη ο αύξων αριθμός του μαθητή. Σε κάθε μαθητή έδιναν δύο ζεύγη ενδυμασίας, ένα για την καθημερινή και ένα για την επίσημη ενδυμασία. Η φανέλα της γυμναστικής, καθώς και εκείνη που φορούσαν στις γυμναστικές επιδείξεις, ήταν δίχρωμη «με ρίγες μπλε και άσπρες, σαν την ελληνική σημαία».
Ο κυριακάτικος εκκλησιασμός ήταν υποχρεωτικός για τους μαθητές του γυμνασίου, ενώ σε περίπτωση απουσίας επιβαλλόταν τιμωρία.
Οι τιμωρίες, τις οποίες τους επέβαλλαν οι καθηγητές πέρα από τον ξυλοδαρμό «με τη βίτσα», όπως αναφέρεται σε αναμνήσεις ενός μαθητού του Φροντιστηρίου, είχαν και τη μορφή της γραπτής τιμωρίας ρημάτων της αρχαίας ελληνικής, ιδιαίτερα των ρημάτων που έληγαν σε -μι και των περισπωμένων. Ήταν δε τόσο συχνή αυτή η τιμωρία, ώστε μετά από το τέλος της πρωινής προσευχής να ζητούνται από τους μαθητές να παραδώσουν «τα εις -μι και τα περισπώμενα».
Τέλος πρέπει ν’ αναφερθεί κι ένα περιστατικό «ανταρσίας» που εκδηλώθηκε από τους μαθητές μεταξύ των ετών 1908—1913: κυρίως είχε ως άξονά του τις νέες θεωρίες γύρω από την καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας και τις διάφορες τάσεις για κοινωνική αναδιάρθρωση και εκδηλώθηκε με «ανάρμοστη» συμπεριφορά προς τους καθηγητές, με ερωτήσεις δηλαδή σε «καυτά» θέματα και με αλλαγές στην εμφάνισή τους. Το όλο γεγονός αποκαλύπτει μια άλλη πτυχή της πνευματικής και κοινωνικής ζωής του Φροντιστηρίου.

Δ. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Από την περιγραφή αυτή των εξωτερικών και «εσωτερικών» χαρακτηριστικών του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας που προηγήθηκε, είναι δυνατόν να εξαχθούν κάποια ιδιαίτερα ενδιαφέροντα συμπεράσματα τόσο για την πνευματική ζωή στην Τραπεζούντα και στον Πόντο γενικότερα κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας, όσο και για τις επιδράσεις που άσκησε στην κοινωνική ζωή των Ποντίων, στη διαμόρφωση και στη διατήρηση της εθνικής συνείδησης στην απομακρυσμένη αυτή περιοχή.
Το Φροντιστήριο Τραπεζούντας, όπως φάνηκε και από τις περιγραφές, ήταν ένα άρτια οργανωμένο ίδρυμα τόσο όσον αφορά τις κτιριακές εγκαταστάσεις, τη λειτουργική και οργανωτική του δομή, όσο και την ορθά συστηματοποιημένη μορφή εκπαίδευσης που παρείχε. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο το γεγονός ότι ονομαζόταν και «Φάρος της Ανατολής». Αποτελούσε τον κυριότερο φορέα σ’ ολόκληρο τον Πόντο και κινητοποιούσε τις άλλες περιοχές. για τη δημιουργία ανάλογων «κοιτίδων» πολιτισμού.
Από τα επιμέρους αυτά στοιχεία, όπως είναι το πρόγραμμα της διδασκαλίας του, η οργάνωσή του, το διδακτικό του προσωπικό και οι αρχές που ακολουθούσε, αλλά και από τη γενικότερη προσφορά του, αποδεικνύεται ότι κατάφερε να μεταφέρει, να συντηρήσει και να αφομοιώσει την κλασική αρχαιοελληνική παράδοση και κατ’ επέκταση το γνήσιο ελληνικό στοιχείο σε μια δύσκολη χρονική περίοδο του ελληνισμού και σε μια περιοχή, στην οποία επικρατεί έντονα το μουσουλμανικό στοιχείο. Στη διαπίστωση αυτή, επιπρόσθετα, συνηγορεί και η άμεση αναγνώριση που πήρε από το Πανεπιστήμιο Αθηνών ως ισότιμη σχολή μ’ εκείνες της ελεύθερης Ελλάδας.
Από τις διακυμάνσεις που σημειώθηκαν στην εξέλιξή του, διακρίνεται αφενός η συνεχής και αμείωτη προσπάθεια του ποντιακού ελληνισμού να μορφώσει τη νέα γενιά κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες και αφετέρου η συνειδητοποίηση από μέρους των Ποντίων της αναγκαιότητας της παιδείας ως του μοναδικού μέσου για τη διαμόρφωση και τη διατήρηση της εθνικής τους ταυτότητας καθώς και για την αναβάθμιση του βιοτικού τους επιπέδου. Έμπρακτη απόδειξη του ενδιαφέροντος αυτού αποτελεί το χρηματικό ποσό, που συλλέχθηκε εξ ολοκλήρου από τους Έλληνες του Πόντου για την ανέγερση του μεγαλόπρεπου κτιρίου που περιγράφηκε, ένα ποσό που πλησιάζει τους σημερινούς κτιριακούς προϋπολογισμούς ανάλογων έργων.
Συγχρόνως όμως, σκιαγραφείται και η άμεση, θετική ή αρνητική, επίδραση που σαν ίδρυμα δέχθηκε πολύ συχνά από τα εκάστοτε κοινωνικά και πολιτικά σχήματα που επικρατούσαν αλλά και από τον ελεύθερο ελληνικό χώρο, με τον οποίο βρισκόταν συνεχώς σε επαφή.
Από όσα εκτέθηκαν ως τώρα διαπιστώνουμε ότι η προσφορά του Φροντιστηρίου στην περιοχή του Πόντου υπήρξε ιδιαίτερα σημαντική και καθοριστική για τη διατήρηση της εθνικής συνείδησης, η οποία αποτέλεσε αφενός το υπόστρωμα για το όραμα της αυτονόμησης του Πόντου, και αφετέρου τη σανίδα σωτηρίας κατά τη διάρκεια του ξεριζωμού.




ΠΙΝΑΚΑΣ 1

ΣΤΑΘΜΟΙ ΣΤΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ


Χρονική Περίοδος
Ίδρυση 1682

Κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες

-Χαλάρωση της επιτήρησης της κεντρικής οθωμανικής εξουσίας
-Κέντρο διαμετακομιστικού εμπορίου, βελτίωση οικονομικής κατάστασης, επιπτώσεις στην Εκκλησία που φροντίζει την εκπαίδευση των πιστών — διεύρυνση δραστηριοτήτων
-Ομαλή συμβίωση Ελλήνων - Τούρκων

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ
Ο Σεβαστός Κυμινήτης έρχεται στην Τραπεζούντα και ιδρύει το Φροντιστήριο «για την ηθική και δογματική
ενίσχυση». Αναχωρεί το
1689—1690. Αναλαμβάνουν
άξιοι ή λιγότερο άξιοι διευθυντές, ενώ υπάρχουν περίοδοι που παραμένει κλειστό.

Χρονική Περίοδος
Μετονομασία σχολής 1720

Κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες
…………

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ
Σε «Σχολή Νικοδήμου» από το Σχολάρχη της ως το 1747

Χρονική Περίοδος
Επανέναρξη του 1817

Κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες

Πνευματική κίνηση για αφύπνιση (νεοελληνικός διαφωτισμός), δίψα για μόρφωση• γι’ αυτό Εκκλησία και Κοινότητα Τραπεζούντας συμβάλλουν στην επαναλειτουργία

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ
. Ανέγερση κτιρίου
. Πρόσληψη δασκάλων
. Εξεύρεση πόρων
. Κατάρτιση βιβλιοθήκης, κατάσταση που διαρκεί ως
το 1829


Χρονική Περίοδος
Άνοδος 1850 — 1922

Κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες
. Χάτι—Χουμαγιούν = ελευθερίες στους αλλόθρησκους πολίτες της οθωμανικής αυτοκρατορίας — Οργάνωση κοινότητας
. Παράλυση οθωμανικού κράτους
. Οικονομική και κοινωνική
ανάπτυξη
. Απαλλαγή από τον φόβο των ντερεμπέηδων

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ
. Άνοδος αριθμού μαθητών
. Ενδιαφέρον πολιτών
. Επιχορηγήσεις Μητρόπολης, ιδιωτών και μοναστηριών
. Στενές σχέσεις με ελληνικό
κράτος
. 1902 — εγκαίνια νέου κτιρίου

Χρονική Περίοδος
1922

Κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες
Ξεριζωμός

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

Κλείσιμο Φροντιστηρίου ύστερα από τουρκικές ενέργειες








ΠΙΝΑΚΑΣ 2
ΣΤΕΓΑΣΗ
ΚΤΙΡΙΑΚΕΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ

• 1682 — 1700 Στο μετόχι της Μονής Σουμελά
• 1770 – 1778 Σε κτίριο της πόλης (Σχολή Νικοδήμου)
• 1778 – 1784 Στο σπίτι του Ηλία Κανδήλογλου
• 1784 — 1816 Στο σπίτι του Ηλία Κανδήλογλου
• 1816 1843/45 Στο μετόχι της μονής Περιστερώτα
• 1845 — 1899 Κτίριο κοντά στην παραλία
• 1899 — 1922 Μεγαλοπρεπές κτίριο




Ε. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Εγκυκλοπαίδεια ποντιακού ελληνισμού, τόμος 6ος, εκδ. Μαλλιάρης—Παιδεία.
2. Ευαγγελίδου Τρύφωνος, Ιστορία της Ποντικής Τραπεζούντος από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς (756 π.Χ. — 1897), εκδ. Περάκη, Εν Οδησσώ, 1898.
3.Δημαρά Αλέξη, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τόμοι α’ και β’, εκδ. Ερμής, Αθήνα 1986.
4. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμοι Ι’ και ΙΑ’, Εκδοτική Αθηνών, 1975.
5. Ι ω α ν ν ί δ η Σ ά β β α, Ιστορία και στατιστική Τραπεζούντος και της Περί ταύτην χώρας, Κων/πολις 1870.
6. Καμπουρίδου Αναστασία, Οδοιπορικόν του Πόντου, Καβάλα 1980.
7. Κυριακίδου Επαμεινώνδα, Βιογραφίαι λογίων μετά σχεδιάσματος ιστορικού περί του ελληνικού Φροντιστηρίου των Τραπεζουντίων, εκδ. Λεώνη, Αθήναι 1897.
8. Λαζαρίδη Διαμαντή, Στατιστικοί πίνακες της εκπαιδεύσεως των Ελλήνων στον Πόντο 1821-1922, έκδ. Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, Αθήνα 1988.
9. Μέριμνα Ποντίων Κυριών, Ζωντανές μνήμες του Πόντου, Θεσσαλονίκη 1988.
10. Μητροπολίτου Τραπεζούντος Χρυσάνθου, Η Εκκλησία Τραπεζούντος, έκδ. Τυπογραφείον Εστία 1933.
11. Παπαδόπουλου Ανέστη, Αναμνήσεις και νοσταλγήματα από τον Πόντο, Έδεσσα 1962.
12. Παπαμιχαλοπούλου Κων/νου, Περιήγησις εις τον Πόντον, Αθήναι 1903.
13. Ο Π ό ν τ ο ς: Ιστορία, Λαογραφία και Πολιτισμός, τόμος Β’, έκδ. Μαλλιάρης—Παιδεία 1991.
14. Σ α μ ο υ η λ ί δη Χ ρ ή σ τ ο υ, Ιστορία τον ποντιακού ελληνισμού, εκδ. Αλκυών.
15. Σαρηγιάννη Κ. (έκδ.), Ο Πόντος 28 αι. δόξης και θρύλος.
16. Σ ο λ δ ά τ ο υ Χ ρ ή σ τ ο υ, Η εκπαιδευτική και πνευματική Κίνηση του ελληνισμού της Μ. Ασίας (1800—1922), τόμος Α’, Αθήνα 1989.
17. Σ π υ ρ ά ν τ η Α ν δ ρ έ α, Τραπεζούς και η μονή Σουμελά τον Πόντου, Αναμνήσεις από τα χρόνια 1910-1922, έκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1991.
18. Τριανταφυλλίδη Περικλή, Η εν Πόντω ελληνική φυλή, ήτοι τα Ποντικά, Αθήναι 1866.
19. Χατζησαββίδη Σωφρόνη, Ελληνική εκπαίδευση και πνευματική ζωή στην Τραπεζούντα τον Πόντου (1461—1922), έκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1993.

ΣΤ. ΑΡΘΟΓΡΑΦΙΑ

1. Α β ρ α μ ά ν τ η Ι . Α., «Το Φροντιστήριο Τραπεζούντας», Ποντιακή Εστία, τ. 4, σελ. 1920, 1953.
2. Α ν δ ρ ε ά δ η Χ ρ . Γ., «Τα εγκαίνια του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας (14-9-1902)», Αρχείον Πόντου, τόμος 36, 1980, σσ.
238—248.
3. Αν υ π ό γ ρ α φ ο: «Το Φροντιστήριον Τραπεζούντος και ο Νικόλαος Λιθοξόος. Αναμνήσεις μαθητού του», Ποντιακά Φύλλα, τ. 21, σσ. 400—402, 1937.
4. Εφημερίδα Ποντιακά Νέα, «Φροντιστήριο Τραπεζούντας, Ο πνευματικός φάρος της Ανατολής», αρ. φυλ. 141, 26 Νοεμβρίου 1981.
5. Ι ω α κ ε ι μ ί δ ο υ Ι ω α κ ε ί μ, «Πτυχαί της εκπαιδεύσεως εις την Τραπεζούντα», Ποντιακή Εστία, τ. 57, σσ. 253—256 και τ. 59, σσ. 398—406, 1984.
6. Κ ό λ ι α Ι ω ά ν ν α, «Ο Σεβαστός Κυμινήτης και η ίδρυση του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας», Ελληνικά, τ. 30, 1977 – 1978.
7. Κτενίδου Φίλωνος, «Το Φροντιστήριον Τραπεζούντος», Ποντιακή Εστία, τ. 9, σσ. 4737 – 4752, 1958.
8. Μακρίδη Γεωργίου, «Αναμνήσεις ενός μαθητού του Φροντιστηρίου Τραπεζούντος», Αρχείον Πόντου, τ. 38ος, σσ. 521 – 528, 1984.
9. Οικονομίδη Δημοσθένη, «Συνοπτική ιστορία του περιώνυμου ελληνικού Φροντιστηρίου Τραπεζούντος», Ποντιακά φύλλα, τ. 3, σσ. 3 – 7, 4 – 5 σσ. 3 – 10, 6 σσ. 3 – 7, 7 – 8 σσ. 2 – 6, 11 σσ. 4 – 7, και 12 σσ. 4 – 6, 1936 – 1937.
10. Στεφανίδη Φιλοποίμενος, «Μια ιστορική σελίδα σε χωροχρόνο στην Αθήνα, Σεπτέμβριος 1892», Ποντιακή Εστία, τ. 10, σσ. 5331 – 5338, 1959.
11. Της Σύνταξης, «Τα σχολεία μας», Ποντιακή Εστία, περ. Β’, τ. 2, σελ. 23, 1976.

Πηγή: Αρχείον Πόντου τομ. 47.
 


Επικοινωνία : karipidis@e-istoria.com
 

Η Ηλεκτρονική Ιστορία της Ελλάδος

copyright 2009 e-istoria.com